गरुडपुराणम्

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने ॥ २,१४.

सूर्यसंक्रांतीच्या हजारो आणि सूर्यपर्वांच्या शेकडो वेळी दान केल्याचे जे फळ मिळते, तेच निळा बैल सोडल्यावर मिळते.

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च । तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च ॥ २,१४.

वासरं आणि गायी ब्राह्मणांना द्याव्यात, त्याचबरोबर पादत्राणांची जोडीही द्यावी. शिवभक्त ब्राह्मणांना तीळ भरलेली पात्रेही द्यावीत.

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् । अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् ॥ २,१४.

उमा आणि महेश्वर यांची मूर्ती पिवळ्या वस्त्रांनी सुशोभित करून, अतसी फुलासारख्या रंगाची वस्त्रे घालून, ती द्यावी.

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् । प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम् ॥ २,१४.

जे गोविंदाची भक्ती करतात त्यांना कधीच भीती राहत नाही. जे प्रेतावस्थेतून मुक्त होण्याची इच्छा ठेवून योग्य विधी करतात, त्यांना ती मुक्ती मिळते.

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम । एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम् ॥ २,१४.

ते उच्च लोकांना पोहोचतील—हे माझे खरे वचन आहे. मृत्यूनंतरच्या विधींचे सर्व तपशील मी तुला सांगितले आहेत.

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः । मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम् ॥ २,१४.

हे ऐकल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही. हे अतुलनीय महात्म्य ऐकून गरुडाला आनंद झाला आणि मानवांच्या हितासाठी त्याने पुन्हा केशवाला विचारले.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५ गरुड उवाच । बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम् । जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम् ॥ २,१५.

गरुड म्हणाला: भगवन्, मला यमलोकाच्या निर्णयाबद्दल सर्व काही सांग, जीवाच्या प्रवासापासून त्याच्या महात्म्यापर्यंत आणि त्या मार्गाच्या विस्तारासहित.

श्रीभगवानुवाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम् । प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश ॥ २,१५.

श्रीभगवान म्हणाले: तार्क्ष्य, ऐक, मी तुला यममार्गाचा निर्णय, प्रवासाच्या सर्व टप्प्यांची माहिती आणि सोळा नगरांची माहिती सांगतो.

षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च ॥ २,१५.

यमलोक आणि मानवलोक यांच्या मध्ये छप्पन्न हजार योजनांचे अंतर आहे.

कुकृतं दुष्कृतं वापि भुक्त्वा लोके यथार्जितम् । कर्मयोगाद्यदा कश्चिद्व्याधिरुत्पद्यते खग ॥ २,१५.

या जगात जेवढे पुण्य किंवा पाप मिळवले, त्याचे फळ उपभोगून झाल्यावर, कर्मानुसार एखाद्या व्यक्तीला आजार येतो, हे पक्षिराज.

निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः । यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात् ॥ २,१५.

सर्वजण आपापल्या कर्मानुसार फक्त निमित्तमात्र असतात. ज्याचा मृत्यू ठरलेला आहे, तो नक्कीच घडतो.

कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः । तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च ॥ २,१५.

कर्माच्या योगाने जेव्हा जीव आपले शरीर सोडतो, तेव्हा ते शरीर जमिनीवर ठेवून गोमयाने लिंपावे.

तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् । तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा ॥ २,१५.

तीळ आणि दुर्वा पसराव्यात, तोंडात सोने ठेवावे. जवळ तुळशी ठेवावी आणि शाळग्राम शिला देखील ठेवावी.

सेतु (एवं) सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम् । शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच ॥ २,१५.

सामादी सूक्तांनी मृत्यू मुक्तिदायक होतो. मृताच्या घरी सोन्याच्या काड्या विखराव्यात.

एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः । अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम् ॥ २,१५.

तोंडात एक वस्तू ठेवावी, नाकाच्या दोन्ही छिद्रांतही ठेवावी. डोळे आणि कान यांमध्ये प्रत्येकी दोन वस्तू योग्य क्रमाने ठेवाव्यात.

अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् । करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत् ॥ २,१५.

लिंगावर एक आणि ब्रह्मरंध्रात एक वस्तू ठेवावी. दोन्ही हातात आणि गळ्यात तुळशी द्यावी.

वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् । पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत् ॥ २,१५.

वस्त्रांची जोडी द्यावी, कंकण आणि अक्षता याने पूजा करावी. फुलांची माळ घालावी आणि इतर वस्तू दाराजवळ ठेवाव्यात.

पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः । पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः ॥ २,१५.

मुलगा नातेवाईकांसह आणि ब्राह्मण गावकऱ्यांसह, वडिलांचे प्रेत उचलावे. मुलगाच नातेवाईकांच्या मदतीने प्रेत आपल्या खांद्यावर घ्यावे.

गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम् । अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत् ॥ २,१५.

श्मशानभूमीत पोहोचल्यावर, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, जिथे आधी जाळलेले नाही तिथे चितेची तयारी करावी.

श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम् । विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते ॥ २,१५.

चंदन, तुळशी, कुशा, समिधा आणि पाळस यांची तयारी केली जाते, आणि जेव्हा इंद्रिये अस्वस्थ होतात, चेतना जडपणाकडे जाते.

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते ॥ २,१५.

मग प्राण यमाच्या सेवकांसोबत निघून जातात; त्या वेळी दिव्य दृष्टी येते आणि सर्व जग एकसारखे दिसते.

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः । फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत् ॥ २,१५.

भयंकर आणि भीतीदायक रूप समोर येते; प्राण घशात अडकतात, तोंडातून फेस येतो आणि तोंड लाळेने भरते.

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः । सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः ॥ २,१५.

दुष्ट लोकांना यमाच्या सेवकांकडून दोऱ्यांनी बांधून मारले जाते; पण पुण्यवानांना स्वर्गातील देवदूत सुखाने घेऊन जातात.

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे । यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत् ॥ २,१५.

पापी लोकांना यमाचा मार्ग खूप कठीण वाटतो; यम स्वतः चार हातांनी, शंख, चक्र, गदा आणि इतर आयुधे घेऊन प्रकट होतो.

पुण्यकर्मरतान्सम्यक्शुभान्मित्रवदाचरेत् । आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत् ॥ २,१५.

पुण्य करणाऱ्यांशी तो मित्रासारखा प्रेमाने वागतो; पण सर्व पाप्यांना बोलावून, आपला दंड दाखवून त्यांना आवरतो.

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः । महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः ॥ २,१५.

तो वादळाच्या गडगडाटासारखा आवाज करतो, अंजन पर्वतासारखा काळा चमकतो, म्हशीवर बसतो, प्रसन्न करणे कठीण असतो आणि त्याचा तेज विजेसारखा असतो.

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रोऽतिभीषणः । लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः ॥ २,१५.

त्याचे शरीर तीन योजन लांब, रौद्र आणि अतिशय भीषण असते; लोखंडाचा दंड हातात असतो, तो भयंकर दिसतो, आणि त्याच्या हातात फास असतो.

वक्रनेत्रोऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात् ॥ २,१५.

त्याच्या वाकड्या डोळ्यांनी पाप्यांना मोठी भीती वाटते; अंगठ्याएवढा झालेला माणूस 'हाहा' करत शरीर सोडतो.

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम् ॥ २,१५.

त्या वेळी यमाचे दूत त्याला घेऊन जातात, आपले घर मागे राहते; प्राण गेलेले शरीर निष्प्राण आणि घृणास्पद होते.