गरुडपुराणम्

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम् ॥ २,१४.

श्रद्धा आणि भक्तीने पादत्राणे द्यावी. तसेच सात, पाच किंवा योग्य प्रमाणात तिळांचे पात्र द्यावे.

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् । वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः ॥ २,१४.

नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि एक गाय द्यावी. त्यानंतर वेद सांगितलेल्या विधीने 'शन्नो देवी' म्हणत वृषभ द्यावा.

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् । वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा ॥ २,१४.

चार वासरांसह मिरवणूक करावी. डाव्या बाजूला चक्र द्यावे आणि उजव्या बाजूला त्रिशूल द्यावे.

मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् । एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान् ॥ २,१४.

कोणीही बैल विकत घेतल्यावर त्याची किंमत द्यावी आणि तो बैल सोडून द्यावा. एकाच व्यक्तीसाठी, 'स्वाहा' म्हणत, योग्य पद्धतीने ही क्रिया करावी.

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः । सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥ २,१४.

अकरा दिवस आणि बारा दिवसांचे विधी काळजीपूर्वक पार पाडावेत. त्यानंतर सगळ्या सोळा श्राद्धे आणि सपिंडीकरण यथाक्रम करावीत.

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् । कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम् ॥ २,१४.

ब्राह्मणांना जेवू घातल्यावर, पाय ठेवायच्या पाटल्या द्याव्यात, त्या लाकडी फळीवर ठेवाव्यात आणि तांब्याच्या पात्रात योग्य वस्तू भरून द्याव्यात.

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः । नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २,१४.

तिथे ठेवलेली वस्तू वस्त्राने झाकावी, शुभ फळांसह अर्घ्य द्यावा. ऊसाची होडी करून ती रेशमी दोऱ्याने बांधावी.

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः । नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम् ॥ २,१४.

कांस्याच्या पात्रात तूप ठेवून, वैतरणी ओलांडण्यासाठी ते अर्पण करावे. नंतर होडीत बसण्याचा विधी करावा आणि गरुडध्वजाची पूजा करावी.

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् । भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम् ॥ २,१४.

आपल्या ऐपतीनुसार हे दान अखंडपणे द्यावे, कारण संसारसागरात बुडालेल्या, दुःखाने आणि तापाने त्रस्त लोकांसाठी ते फार उपयुक्त असते.

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः । तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा ॥ २,१४.

जे धर्मरूपी होडीशिवाय आहेत, त्यांना जनार्दनच तारतो. तीळ, लोखंड, सोने, कापूस आणि मीठ हे सर्व उपयुक्त आहेत.

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् । तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत् ॥ २,१४.

सात धान्ये, माती आणि गायी — हे प्रत्येक पवित्र मानले गेले आहेत. तिळाच्या पात्रांचे दान करावे आणि अंथरुणही द्यावे.

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान् ॥ २,१४.

गरीब, अनाथ आणि श्रेष्ठ लोकांना आपल्या सामर्थ्यानुसार दक्षिणा द्यावी. जो असे करतो, ताऱ्क्ष्य, त्याला मुले असोत वा नसोत —

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः । नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः ॥ २,१४.

तो ब्रह्मचारी जसा सिद्धीला पोहोचतो तशीच सिद्धी मिळवतो. माणसाने आयुष्यभर नित्य आणि निमित्तिक कर्मे करावी.

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् । तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि ॥ २,१४.

कोणतीही धर्मकृती केली, तर तिचे फळ कधीही संपत नाही. तीर्थयात्रा, व्रते यांमध्ये, दरवर्षी केलेले श्राद्ध फार महत्त्वाचे असते.

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च । पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग ॥ २,१४.

देवतांसाठी, गुरुंसाठी आणि आई-वडिलांसाठी पुण्य नेहमी मन लावून द्यावे. हे पुण्य दररोज वाढत जाते, हे पक्षराजा.

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति । तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल ॥ २,१४.

जो कोणी या यज्ञात भरपूर दान देतो, त्याचे सर्व पुण्य कधीही संपत नाही, जसे यज्ञवेदीवर होते.

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः । तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः ॥ २,१४.

जसे यती आणि ब्रह्मचारी जगात सर्वात जास्त पूजनीय आहेत, तसेच असे सर्व लोक नेहमी सर्वत्र सन्मानित होतात.

वरदोऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः । ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम ॥ २,१४.

मी नेहमी त्याला वर देणारा आहे, तसेच चतुर्मुख ब्रह्मा आणि हराही. असे लोक सर्वोच्च लोकांना पोहोचतात — हे माझे सत्य वचन आहे.

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये । शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः ॥ २,१४.

जिथे सोडलेला बैल तळ्यात पाणी पितो किंवा आनंदाने शिंगाने जमिनीत खुणा करतो —

पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति । पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत् ॥ २,१४.

तिथे पितरांना भरपूर अन्न-पाणी मिळते. पौर्णिमा किंवा अमावस्येला तिळाच्या पात्रांचे दान करावे.

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने ॥ २,१४.

सूर्यसंक्रांतीच्या हजारो आणि सूर्यपर्वांच्या शेकडो वेळी दान केल्याचे जे फळ मिळते, तेच निळा बैल सोडल्यावर मिळते.

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च । तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च ॥ २,१४.

वासरं आणि गायी ब्राह्मणांना द्याव्यात, त्याचबरोबर पादत्राणांची जोडीही द्यावी. शिवभक्त ब्राह्मणांना तीळ भरलेली पात्रेही द्यावीत.

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् । अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् ॥ २,१४.

उमा आणि महेश्वर यांची मूर्ती पिवळ्या वस्त्रांनी सुशोभित करून, अतसी फुलासारख्या रंगाची वस्त्रे घालून, ती द्यावी.

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् । प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम् ॥ २,१४.

जे गोविंदाची भक्ती करतात त्यांना कधीच भीती राहत नाही. जे प्रेतावस्थेतून मुक्त होण्याची इच्छा ठेवून योग्य विधी करतात, त्यांना ती मुक्ती मिळते.

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम । एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम् ॥ २,१४.

ते उच्च लोकांना पोहोचतील—हे माझे खरे वचन आहे. मृत्यूनंतरच्या विधींचे सर्व तपशील मी तुला सांगितले आहेत.

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः । मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम् ॥ २,१४.

हे ऐकल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही. हे अतुलनीय महात्म्य ऐकून गरुडाला आनंद झाला आणि मानवांच्या हितासाठी त्याने पुन्हा केशवाला विचारले.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५ गरुड उवाच । बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम् । जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम् ॥ २,१५.

गरुड म्हणाला: भगवन्, मला यमलोकाच्या निर्णयाबद्दल सर्व काही सांग, जीवाच्या प्रवासापासून त्याच्या महात्म्यापर्यंत आणि त्या मार्गाच्या विस्तारासहित.

श्रीभगवानुवाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम् । प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश ॥ २,१५.

श्रीभगवान म्हणाले: तार्क्ष्य, ऐक, मी तुला यममार्गाचा निर्णय, प्रवासाच्या सर्व टप्प्यांची माहिती आणि सोळा नगरांची माहिती सांगतो.

षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च ॥ २,१५.

यमलोक आणि मानवलोक यांच्या मध्ये छप्पन्न हजार योजनांचे अंतर आहे.