गरुडपुराणम्

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् । वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ २,१४.

शाळग्रामाची स्थापना करून वैष्णव श्राद्ध करावे. तिथे वृषभाची वस्त्र, अलंकार आणि भूषणे यांनी पूजा करावी.

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् । प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम् ॥ २,१४.

चार वासरांची आधीच शुद्धी करावी. त्यानंतर प्रदक्षिणा करावी आणि होम संपल्यावर विसर्जन करावे.

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः । धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ २,१४.

उत्तर दिशेला तोंड करून हा मंत्र उच्चारावा — 'धर्मा, ब्रह्मदेवांनी पूर्वी वृषभ रूपात तुला निर्माण केले.'

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् । अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम् ॥ २,१४.

तुझ्या मुक्तीच्या प्रभावाने मला संसारसागरातून तार. शुभ आणि पावन मंत्रांनी विधिपूर्वक अभिषेक करावा.

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् । अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु ॥ २,१४.

वासराच्या खेळाचा मंत्र म्हणून वृषभाचा मुक्ती विधी करावा. नंतर उजव्या हाताने रुद्रकुंभातील पाणी वृषभावर अभिषेक करावा.

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् । अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे ॥ २,१४.

नाभीच्या मुळाशी बसून ते पाणी डोक्यावर ठेवावे. त्यानंतर अन्नाने (किंवा आत्म्याने) श्राद्ध करावे आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणास दान द्यावे.

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् । यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः ॥ २,१४.

पाण्याजवळ जाऊन तिथे पाणी द्यावे. इच्छित व्यक्ती जिवंत असेल तर, आपल्या शक्तीनुसार तेही द्यावे.

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति । सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः ॥ २,१४.

वृषोस्त्सर्ग केल्यावर जे काही कमी आहे ते पूर्ण होते. मरण पावलेला, पूर्ण तृप्त होऊन, कठीण मार्ग पार करतो, यात शंका नाही.

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः । यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम् ॥ २,१४.

सदैव दान करणारे पुरुष यमलोक पाहत नाहीत, जोपर्यंत मृत व्यक्तीसाठी एकादशाह श्राद्ध होत नाही.

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति । त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु ॥ २,१४.

स्वतः दिलेले किंवा दुसऱ्यांनी दिलेले दान इथे किंवा पुढे लाभत नाही. त्यासाठी क्रमाने तेरा, सात, पाच किंवा तीन द्यावे.

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम् ॥ २,१४.

श्रद्धा आणि भक्तीने पादत्राणे द्यावी. तसेच सात, पाच किंवा योग्य प्रमाणात तिळांचे पात्र द्यावे.

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् । वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः ॥ २,१४.

नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि एक गाय द्यावी. त्यानंतर वेद सांगितलेल्या विधीने 'शन्नो देवी' म्हणत वृषभ द्यावा.

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् । वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा ॥ २,१४.

चार वासरांसह मिरवणूक करावी. डाव्या बाजूला चक्र द्यावे आणि उजव्या बाजूला त्रिशूल द्यावे.

मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् । एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान् ॥ २,१४.

कोणीही बैल विकत घेतल्यावर त्याची किंमत द्यावी आणि तो बैल सोडून द्यावा. एकाच व्यक्तीसाठी, 'स्वाहा' म्हणत, योग्य पद्धतीने ही क्रिया करावी.

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः । सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥ २,१४.

अकरा दिवस आणि बारा दिवसांचे विधी काळजीपूर्वक पार पाडावेत. त्यानंतर सगळ्या सोळा श्राद्धे आणि सपिंडीकरण यथाक्रम करावीत.

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् । कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम् ॥ २,१४.

ब्राह्मणांना जेवू घातल्यावर, पाय ठेवायच्या पाटल्या द्याव्यात, त्या लाकडी फळीवर ठेवाव्यात आणि तांब्याच्या पात्रात योग्य वस्तू भरून द्याव्यात.

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः । नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २,१४.

तिथे ठेवलेली वस्तू वस्त्राने झाकावी, शुभ फळांसह अर्घ्य द्यावा. ऊसाची होडी करून ती रेशमी दोऱ्याने बांधावी.

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः । नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम् ॥ २,१४.

कांस्याच्या पात्रात तूप ठेवून, वैतरणी ओलांडण्यासाठी ते अर्पण करावे. नंतर होडीत बसण्याचा विधी करावा आणि गरुडध्वजाची पूजा करावी.

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् । भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम् ॥ २,१४.

आपल्या ऐपतीनुसार हे दान अखंडपणे द्यावे, कारण संसारसागरात बुडालेल्या, दुःखाने आणि तापाने त्रस्त लोकांसाठी ते फार उपयुक्त असते.

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः । तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा ॥ २,१४.

जे धर्मरूपी होडीशिवाय आहेत, त्यांना जनार्दनच तारतो. तीळ, लोखंड, सोने, कापूस आणि मीठ हे सर्व उपयुक्त आहेत.

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् । तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत् ॥ २,१४.

सात धान्ये, माती आणि गायी — हे प्रत्येक पवित्र मानले गेले आहेत. तिळाच्या पात्रांचे दान करावे आणि अंथरुणही द्यावे.

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान् ॥ २,१४.

गरीब, अनाथ आणि श्रेष्ठ लोकांना आपल्या सामर्थ्यानुसार दक्षिणा द्यावी. जो असे करतो, ताऱ्क्ष्य, त्याला मुले असोत वा नसोत —

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः । नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः ॥ २,१४.

तो ब्रह्मचारी जसा सिद्धीला पोहोचतो तशीच सिद्धी मिळवतो. माणसाने आयुष्यभर नित्य आणि निमित्तिक कर्मे करावी.

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् । तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि ॥ २,१४.

कोणतीही धर्मकृती केली, तर तिचे फळ कधीही संपत नाही. तीर्थयात्रा, व्रते यांमध्ये, दरवर्षी केलेले श्राद्ध फार महत्त्वाचे असते.

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च । पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग ॥ २,१४.

देवतांसाठी, गुरुंसाठी आणि आई-वडिलांसाठी पुण्य नेहमी मन लावून द्यावे. हे पुण्य दररोज वाढत जाते, हे पक्षराजा.

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति । तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल ॥ २,१४.

जो कोणी या यज्ञात भरपूर दान देतो, त्याचे सर्व पुण्य कधीही संपत नाही, जसे यज्ञवेदीवर होते.

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः । तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः ॥ २,१४.

जसे यती आणि ब्रह्मचारी जगात सर्वात जास्त पूजनीय आहेत, तसेच असे सर्व लोक नेहमी सर्वत्र सन्मानित होतात.

वरदोऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः । ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम ॥ २,१४.

मी नेहमी त्याला वर देणारा आहे, तसेच चतुर्मुख ब्रह्मा आणि हराही. असे लोक सर्वोच्च लोकांना पोहोचतात — हे माझे सत्य वचन आहे.

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये । शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः ॥ २,१४.

जिथे सोडलेला बैल तळ्यात पाणी पितो किंवा आनंदाने शिंगाने जमिनीत खुणा करतो —