गरुडपुराणम्

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् । अपुत्रोऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे ॥ २,१४.

जो वृषयज्ञ न करता मरतो, आणि ज्याला पुत्र नाही, त्याला मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याला पुत्र नाही, तरीही वृषयज्ञ करतो, तो मोठ्या मार्गावर सुखाने जातो.

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि । न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः ॥ २,१४.

अग्निहोत्र, इतर यज्ञ किंवा विविध दानांनीही, वृषोत्सर्गाने मिळणारी ती अवस्था मिळत नाही.

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.

सर्व यज्ञांमध्ये वृषयज्ञ श्रेष्ठ आहे; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषयज्ञ करावा.

गरुड उवाच । कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् । कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत् ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: कृपावशात, मृत्यूनंतर वृषयज्ञ कोणत्या वेळी, कोणत्या तिथीला, कोणत्या विधीने आणि कोणाच्या हातून करावा, हे मला सांगा.

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् । त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः ॥ २,१४.

तो वृषयज्ञ केल्याने काय फळ मिळते, हे मला आता सांगा. तुझ्या कृपेने, गोविंदा, माणसाला मुक्ती मिळते.

श्रीकृष्ण उवाच । कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ । शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, कार्तिकपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, सूर्य दक्षिणायन असताना, शुक्ल पक्षात आणि द्वादशीसारख्या शुभ तिथींना,

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम् ॥ २,१४.

शुभ लग्न किंवा मुहूर्तावर, स्वच्छ जागी, एकाग्र मनाने, विधी जाणणारा आणि शुभ गुण असलेला ब्राह्मण बोलावावा.

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् । पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत् ॥ २,१४.

जप, होम आणि दान यांच्या माध्यमातून त्या विधीचे शुद्धीकरण करावे. पुण्यदायक अभिजित किंवा इतर शुभ नक्षत्रावर, ग्रह आणि देवतांची पूजा करावी.

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि । ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर ॥ २,१४.

आपल्या शक्तीनुसार विविध मंत्रांनी होम करावा. हे खगेश्वरा, सर्वप्रथम ग्रहांची स्थापना करावी.

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् । वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत् ॥ २,१४.

मातांची पूजा करावी आणि तूपाची धार सोडावी. तिथे अग्नीची स्थापना करून पूर्ण होम करावा.

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् । वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ २,१४.

शाळग्रामाची स्थापना करून वैष्णव श्राद्ध करावे. तिथे वृषभाची वस्त्र, अलंकार आणि भूषणे यांनी पूजा करावी.

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् । प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम् ॥ २,१४.

चार वासरांची आधीच शुद्धी करावी. त्यानंतर प्रदक्षिणा करावी आणि होम संपल्यावर विसर्जन करावे.

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः । धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ २,१४.

उत्तर दिशेला तोंड करून हा मंत्र उच्चारावा — 'धर्मा, ब्रह्मदेवांनी पूर्वी वृषभ रूपात तुला निर्माण केले.'

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् । अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम् ॥ २,१४.

तुझ्या मुक्तीच्या प्रभावाने मला संसारसागरातून तार. शुभ आणि पावन मंत्रांनी विधिपूर्वक अभिषेक करावा.

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् । अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु ॥ २,१४.

वासराच्या खेळाचा मंत्र म्हणून वृषभाचा मुक्ती विधी करावा. नंतर उजव्या हाताने रुद्रकुंभातील पाणी वृषभावर अभिषेक करावा.

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् । अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे ॥ २,१४.

नाभीच्या मुळाशी बसून ते पाणी डोक्यावर ठेवावे. त्यानंतर अन्नाने (किंवा आत्म्याने) श्राद्ध करावे आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणास दान द्यावे.

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् । यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः ॥ २,१४.

पाण्याजवळ जाऊन तिथे पाणी द्यावे. इच्छित व्यक्ती जिवंत असेल तर, आपल्या शक्तीनुसार तेही द्यावे.

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति । सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः ॥ २,१४.

वृषोस्त्सर्ग केल्यावर जे काही कमी आहे ते पूर्ण होते. मरण पावलेला, पूर्ण तृप्त होऊन, कठीण मार्ग पार करतो, यात शंका नाही.

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः । यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम् ॥ २,१४.

सदैव दान करणारे पुरुष यमलोक पाहत नाहीत, जोपर्यंत मृत व्यक्तीसाठी एकादशाह श्राद्ध होत नाही.

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति । त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु ॥ २,१४.

स्वतः दिलेले किंवा दुसऱ्यांनी दिलेले दान इथे किंवा पुढे लाभत नाही. त्यासाठी क्रमाने तेरा, सात, पाच किंवा तीन द्यावे.

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम् ॥ २,१४.

श्रद्धा आणि भक्तीने पादत्राणे द्यावी. तसेच सात, पाच किंवा योग्य प्रमाणात तिळांचे पात्र द्यावे.

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् । वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः ॥ २,१४.

नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि एक गाय द्यावी. त्यानंतर वेद सांगितलेल्या विधीने 'शन्नो देवी' म्हणत वृषभ द्यावा.

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् । वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा ॥ २,१४.

चार वासरांसह मिरवणूक करावी. डाव्या बाजूला चक्र द्यावे आणि उजव्या बाजूला त्रिशूल द्यावे.

मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् । एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान् ॥ २,१४.

कोणीही बैल विकत घेतल्यावर त्याची किंमत द्यावी आणि तो बैल सोडून द्यावा. एकाच व्यक्तीसाठी, 'स्वाहा' म्हणत, योग्य पद्धतीने ही क्रिया करावी.

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः । सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥ २,१४.

अकरा दिवस आणि बारा दिवसांचे विधी काळजीपूर्वक पार पाडावेत. त्यानंतर सगळ्या सोळा श्राद्धे आणि सपिंडीकरण यथाक्रम करावीत.

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् । कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम् ॥ २,१४.

ब्राह्मणांना जेवू घातल्यावर, पाय ठेवायच्या पाटल्या द्याव्यात, त्या लाकडी फळीवर ठेवाव्यात आणि तांब्याच्या पात्रात योग्य वस्तू भरून द्याव्यात.

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः । नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २,१४.

तिथे ठेवलेली वस्तू वस्त्राने झाकावी, शुभ फळांसह अर्घ्य द्यावा. ऊसाची होडी करून ती रेशमी दोऱ्याने बांधावी.

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः । नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम् ॥ २,१४.

कांस्याच्या पात्रात तूप ठेवून, वैतरणी ओलांडण्यासाठी ते अर्पण करावे. नंतर होडीत बसण्याचा विधी करावा आणि गरुडध्वजाची पूजा करावी.

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् । भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम् ॥ २,१४.

आपल्या ऐपतीनुसार हे दान अखंडपणे द्यावे, कारण संसारसागरात बुडालेल्या, दुःखाने आणि तापाने त्रस्त लोकांसाठी ते फार उपयुक्त असते.