गरुडपुराणम्

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते । दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः ॥ २,१४.

हे पक्षीराज, योग्य पात्राला दिलेले दान दिवसेंदिवस वाढत जाते; दान करणाऱ्याला पाप लागत नाही आणि ज्ञानी लोक ते निःसंकोचपणे स्वीकारतात.

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ॥ २,१४.

मंत्ररुपी अग्नी जसा विष व थंडी दूर करतो, तसेच योग्य पात्राला दान देण्यात कोणताही दोष नाही. विशेष प्रसंगी आणि रोज, पात्राला दान द्यावे.

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता । अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत् ॥ २,१४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने कधीही अपात्राला काहीही देऊ नये; अपात्राला गाय दिल्यास, दान करणारा नरकात जातो.

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् । देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत् ॥ २,१४.

दान घेणाऱ्यालाही, त्याच्या वंशातील एकवीस पिढ्यांसह, अधःपात होतो; शरीर सोडून दुसरे जन्म घेतल्यावर, स्वतःच्या हाताने केलेल्या कृतीचे फळ मिळते.

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् । तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर ॥ २,१४.

जसे स्वतःच्या हाताने जमिनीत गुंतवलेले धन फळ देते, तसेच स्वतःच्या हाताने दिलेले दानही फळ देते, हे मी सांगतो, हे पक्षीराज.

अपुत्रोऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् । प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः ॥ २,१४.

ज्याला मुलगा नाही, त्यानेही विशेषतः पितृकर्म करावे; मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याने किंवा गरीबानेही ते अवश्य करावे.

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् । अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने ॥ २,१४.

अगदी थोड्या संपत्तीने, स्वतःच्या हाताने जे काही दिले जाते, ते सर्व अक्षय होते; जसे अग्नीमध्ये तुपाचे आहुती दिल्यावर ते नष्ट होत नाही.

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी । सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ २,१४.

एकच खाट, कन्या किंवा दुधाळ गाय, एकाच व्यक्तीस एकदाच द्यावी; ती विकली गेल्यास, सात पिढ्यांपर्यंत वंश जळतो.

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति । गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि ॥ २,१४.

म्हणून, जीवन अनिश्चित असताना, हे सर्व कृत्ये करावीत; दानाचे पुण्य बरोबर घेऊन जाणारा मोठ्या प्रवासात सुखाने जातो.

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि । एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.

नाहीतर, दानाचे पुण्य नसल्याने जीवाला मार्गावर त्रास होतो; हे जाणून, हे पक्षीराज, वृषयज्ञ अवश्य करावा.

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् । अपुत्रोऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे ॥ २,१४.

जो वृषयज्ञ न करता मरतो, आणि ज्याला पुत्र नाही, त्याला मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याला पुत्र नाही, तरीही वृषयज्ञ करतो, तो मोठ्या मार्गावर सुखाने जातो.

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि । न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः ॥ २,१४.

अग्निहोत्र, इतर यज्ञ किंवा विविध दानांनीही, वृषोत्सर्गाने मिळणारी ती अवस्था मिळत नाही.

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.

सर्व यज्ञांमध्ये वृषयज्ञ श्रेष्ठ आहे; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषयज्ञ करावा.

गरुड उवाच । कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् । कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत् ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: कृपावशात, मृत्यूनंतर वृषयज्ञ कोणत्या वेळी, कोणत्या तिथीला, कोणत्या विधीने आणि कोणाच्या हातून करावा, हे मला सांगा.

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् । त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः ॥ २,१४.

तो वृषयज्ञ केल्याने काय फळ मिळते, हे मला आता सांगा. तुझ्या कृपेने, गोविंदा, माणसाला मुक्ती मिळते.

श्रीकृष्ण उवाच । कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ । शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, कार्तिकपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, सूर्य दक्षिणायन असताना, शुक्ल पक्षात आणि द्वादशीसारख्या शुभ तिथींना,

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम् ॥ २,१४.

शुभ लग्न किंवा मुहूर्तावर, स्वच्छ जागी, एकाग्र मनाने, विधी जाणणारा आणि शुभ गुण असलेला ब्राह्मण बोलावावा.

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् । पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत् ॥ २,१४.

जप, होम आणि दान यांच्या माध्यमातून त्या विधीचे शुद्धीकरण करावे. पुण्यदायक अभिजित किंवा इतर शुभ नक्षत्रावर, ग्रह आणि देवतांची पूजा करावी.

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि । ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर ॥ २,१४.

आपल्या शक्तीनुसार विविध मंत्रांनी होम करावा. हे खगेश्वरा, सर्वप्रथम ग्रहांची स्थापना करावी.

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् । वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत् ॥ २,१४.

मातांची पूजा करावी आणि तूपाची धार सोडावी. तिथे अग्नीची स्थापना करून पूर्ण होम करावा.

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् । वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ २,१४.

शाळग्रामाची स्थापना करून वैष्णव श्राद्ध करावे. तिथे वृषभाची वस्त्र, अलंकार आणि भूषणे यांनी पूजा करावी.

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् । प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम् ॥ २,१४.

चार वासरांची आधीच शुद्धी करावी. त्यानंतर प्रदक्षिणा करावी आणि होम संपल्यावर विसर्जन करावे.

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः । धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ २,१४.

उत्तर दिशेला तोंड करून हा मंत्र उच्चारावा — 'धर्मा, ब्रह्मदेवांनी पूर्वी वृषभ रूपात तुला निर्माण केले.'

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् । अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम् ॥ २,१४.

तुझ्या मुक्तीच्या प्रभावाने मला संसारसागरातून तार. शुभ आणि पावन मंत्रांनी विधिपूर्वक अभिषेक करावा.

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् । अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु ॥ २,१४.

वासराच्या खेळाचा मंत्र म्हणून वृषभाचा मुक्ती विधी करावा. नंतर उजव्या हाताने रुद्रकुंभातील पाणी वृषभावर अभिषेक करावा.

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् । अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे ॥ २,१४.

नाभीच्या मुळाशी बसून ते पाणी डोक्यावर ठेवावे. त्यानंतर अन्नाने (किंवा आत्म्याने) श्राद्ध करावे आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणास दान द्यावे.

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् । यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः ॥ २,१४.

पाण्याजवळ जाऊन तिथे पाणी द्यावे. इच्छित व्यक्ती जिवंत असेल तर, आपल्या शक्तीनुसार तेही द्यावे.

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति । सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः ॥ २,१४.

वृषोस्त्सर्ग केल्यावर जे काही कमी आहे ते पूर्ण होते. मरण पावलेला, पूर्ण तृप्त होऊन, कठीण मार्ग पार करतो, यात शंका नाही.

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः । यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम् ॥ २,१४.

सदैव दान करणारे पुरुष यमलोक पाहत नाहीत, जोपर्यंत मृत व्यक्तीसाठी एकादशाह श्राद्ध होत नाही.