गरुडपुराणम्

यानि कानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः । तानितानि च सर्वाणि तूपतिष्ठन्ति चाग्रतः ॥ २,१३.

माणसाने स्वतः दिलेली सर्व दाने त्याच्या पुढे उभी राहतात.

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । स्वहस्तेन प्रदत्तानि देहान्ते चाक्षयं फलम् ॥ २,१३.

स्वतःच्या हाताने दिलेले वेगवेगळे पदार्थ, खाण्याचे आणि पिण्याचे जिन्नस, हे सर्व देहाच्या शेवटी नाश न होणारे फळ देतात.

गोभूहिरण्यवासांसि भोजनानि पादनि च । यत्रयत्र वसेज्जन्तुस्तत्रतत्रोपतिष्ठति ॥ २,१३.

गायी, जमीन, सोने, वस्त्रे, अन्न आणि पाणी—जिथे जिथे जीव राहतो, तिथे तिथे ही दाने त्याच्या सोबत असतात.

यावत्स्वस्थं शरीरं हि तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थः प्रेरितश्चान्यैर्नाकिञ्चित्कर्तुमर्हति ॥ २,१३.

जोपर्यंत शरीर निरोगी आहे, तोपर्यंत धर्माचरण करावे; आजारी पडल्यावर किंवा दुसऱ्यांनी जबरदस्तीने काही करायला लावले, तर काहीच करणे योग्य नाही.

जीवतोऽपि मृतस्येह न भूतं चौर्ध्वदैहिकम् । वायुभूतः क्षुधाविष्टो भ्रमते च दिवानिशम् ॥ २,१३.

जिवंत असतानाही, जो येथे मृत आहे त्याला पुढील विधी होत नाहीत; तो वाऱ्यासारखा होतो आणि भुकेने ग्रासलेला दिवसरात्र भटकत राहतो.

कृमिः कीटः पतङ्गो वा जायते म्रियते पुनः । असद्गर्भे भवेत्सोऽपि जातः सद्यो विनश्यति ॥ २,१३.

तो पुन्हा किडा, कीटक किंवा पतंग म्हणून जन्म घेतो आणि पुन्हा मरतो; चुकीच्या ठिकाणी जन्म घेतल्यास, तो जन्मताच नष्ट होतो.

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ २,१३.

जोपर्यंत हे शरीर स्वस्थ आहे, आजार नाही, वार्धक्य दूर आहे, इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही आणि आयुष्य शिल्लक आहे, तोपर्यंत विद्वानाने आपल्या आत्मकल्याणासाठी मोठा प्रयत्न करावा; कारण घर पेटले असताना विहीर खोदण्यात काय अर्थ?

श्रीगरुडमहापुराणम् १४ गरुड उवाच । आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद । स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: प्रभो, संकटात सापडलेल्या किंवा मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसाने दिलेले दान, तसेच आरोग्यपूर्ण अवस्थेत किंवा विधीशिवाय दिलेले दान — त्याचे फळ काय हे मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् । सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम् ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: शांतचित्ताने दिलेली एक गाय, आजारी माणसाने दिलेल्या शंभर गायींइतकी असते; आणि मृत्यूच्या जवळ असलेल्या, पण गरीब माणसाने दिलेल्या हजार गायींसारखी असते.

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् । तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा ॥ २,१४.

मृत्यूनंतर योग्य विधीने दिलेल्या लक्ष गायींचे फळही तसेच मिळते; आणि तीर्थस्थळी गाय दिल्यास, ती लक्ष गायींच्या पुण्याइतके पुण्य मिळवून देते.

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते । दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः ॥ २,१४.

हे पक्षीराज, योग्य पात्राला दिलेले दान दिवसेंदिवस वाढत जाते; दान करणाऱ्याला पाप लागत नाही आणि ज्ञानी लोक ते निःसंकोचपणे स्वीकारतात.

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ॥ २,१४.

मंत्ररुपी अग्नी जसा विष व थंडी दूर करतो, तसेच योग्य पात्राला दान देण्यात कोणताही दोष नाही. विशेष प्रसंगी आणि रोज, पात्राला दान द्यावे.

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता । अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत् ॥ २,१४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने कधीही अपात्राला काहीही देऊ नये; अपात्राला गाय दिल्यास, दान करणारा नरकात जातो.

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् । देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत् ॥ २,१४.

दान घेणाऱ्यालाही, त्याच्या वंशातील एकवीस पिढ्यांसह, अधःपात होतो; शरीर सोडून दुसरे जन्म घेतल्यावर, स्वतःच्या हाताने केलेल्या कृतीचे फळ मिळते.

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् । तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर ॥ २,१४.

जसे स्वतःच्या हाताने जमिनीत गुंतवलेले धन फळ देते, तसेच स्वतःच्या हाताने दिलेले दानही फळ देते, हे मी सांगतो, हे पक्षीराज.

अपुत्रोऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् । प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः ॥ २,१४.

ज्याला मुलगा नाही, त्यानेही विशेषतः पितृकर्म करावे; मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याने किंवा गरीबानेही ते अवश्य करावे.

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् । अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने ॥ २,१४.

अगदी थोड्या संपत्तीने, स्वतःच्या हाताने जे काही दिले जाते, ते सर्व अक्षय होते; जसे अग्नीमध्ये तुपाचे आहुती दिल्यावर ते नष्ट होत नाही.

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी । सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ २,१४.

एकच खाट, कन्या किंवा दुधाळ गाय, एकाच व्यक्तीस एकदाच द्यावी; ती विकली गेल्यास, सात पिढ्यांपर्यंत वंश जळतो.

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति । गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि ॥ २,१४.

म्हणून, जीवन अनिश्चित असताना, हे सर्व कृत्ये करावीत; दानाचे पुण्य बरोबर घेऊन जाणारा मोठ्या प्रवासात सुखाने जातो.

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि । एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.

नाहीतर, दानाचे पुण्य नसल्याने जीवाला मार्गावर त्रास होतो; हे जाणून, हे पक्षीराज, वृषयज्ञ अवश्य करावा.

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् । अपुत्रोऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे ॥ २,१४.

जो वृषयज्ञ न करता मरतो, आणि ज्याला पुत्र नाही, त्याला मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याला पुत्र नाही, तरीही वृषयज्ञ करतो, तो मोठ्या मार्गावर सुखाने जातो.

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि । न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः ॥ २,१४.

अग्निहोत्र, इतर यज्ञ किंवा विविध दानांनीही, वृषोत्सर्गाने मिळणारी ती अवस्था मिळत नाही.

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.

सर्व यज्ञांमध्ये वृषयज्ञ श्रेष्ठ आहे; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषयज्ञ करावा.

गरुड उवाच । कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् । कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत् ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: कृपावशात, मृत्यूनंतर वृषयज्ञ कोणत्या वेळी, कोणत्या तिथीला, कोणत्या विधीने आणि कोणाच्या हातून करावा, हे मला सांगा.

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् । त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः ॥ २,१४.

तो वृषयज्ञ केल्याने काय फळ मिळते, हे मला आता सांगा. तुझ्या कृपेने, गोविंदा, माणसाला मुक्ती मिळते.

श्रीकृष्ण उवाच । कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ । शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले, कार्तिकपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, सूर्य दक्षिणायन असताना, शुक्ल पक्षात आणि द्वादशीसारख्या शुभ तिथींना,

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम् ॥ २,१४.

शुभ लग्न किंवा मुहूर्तावर, स्वच्छ जागी, एकाग्र मनाने, विधी जाणणारा आणि शुभ गुण असलेला ब्राह्मण बोलावावा.

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् । पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत् ॥ २,१४.

जप, होम आणि दान यांच्या माध्यमातून त्या विधीचे शुद्धीकरण करावे. पुण्यदायक अभिजित किंवा इतर शुभ नक्षत्रावर, ग्रह आणि देवतांची पूजा करावी.

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि । ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर ॥ २,१४.

आपल्या शक्तीनुसार विविध मंत्रांनी होम करावा. हे खगेश्वरा, सर्वप्रथम ग्रहांची स्थापना करावी.