गरुडपुराणम्

गरुड उवाच । सर्पाद्धि प्राप्तमृत्यूनामग्निदाहादि न क्रिया । जलेन शृङ्गिणा वापि शस्त्राद्यैर्म्रियते यदि ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: सर्पदंश, अग्नी किंवा अशा प्रकारच्या मृत्यूमुळे जे गेले, त्यांच्या क्रिया जळणे, पाण्यात बुडणे, शिंग असलेल्या जनावरांनी मारणे किंवा शस्त्राने मृत्यू झाल्यास केल्या गेल्या नाहीत—

असन्मृत्युमृतानां च कथं शुद्धिर्भवत्प्रभो । एतन्मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

जे नैसर्गिक मृत्यूने गेले नाहीत, त्यांची शुद्धी कशी होते प्रभो? हे माझे शंका आहे, कृपया पूर्णपणे दूर करा.

श्रीकृष्ण उवाच । षण्मासैर्ब्राह्मणः शुध्येद्युग्मे सार्धे तु बाहुजः । सार्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्राह्मणाची शुद्धी सहा महिन्यांत होते; क्षत्रियाची दीड वर्षात; वैश्याची दीड महिन्यात; आणि शूद्राची एका महिन्यात होते.

दत्त्वा दानान्यशेषाणि सुतीर्थे म्रियते यदि । ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा न स यातीह दुर्गतिम् ॥ २,१३.

सर्व प्रकारची दान देऊन, पवित्र तीर्थस्थळी, ब्रह्मचारी आणि शुद्ध राहून मृत्यू आला, तर त्याला कधीही वाईट स्थिती येत नाही.

वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा यतिधर्मं समाचरेत् । यतित्वे मृत्युमाप्नोति स गच्छेद्ब्रह्मशाख्वतम् ॥ २,१३.

वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करून, संन्यासीचे धर्म पाळावेत; आणि संन्यास घेत असताना मृत्यू आला, तर तो ब्रह्माच्या श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो.

विकर्म कुरुते यस्तु शिष्टाचारविवर्जितः । वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा न गच्छेद्यमशासनम् ॥ २,१३.

जो चांगल्या लोकांच्या आचाराला न जुमानता वाईट वागतो, पण वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करतो, त्याला यमाच्या राज्यात जावे लागत नाही.

पुत्त्रो वा सोदरो वापि पौत्रो बन्धुजनस्तथा । गोत्रिणश्चार्थभागी च मृते कुर्याद्वृषोत्सवम् ॥ २,१३.

मृत व्यक्तीसाठी मुलगा, भाऊ, नातू, नातेवाईक, गोत्रज किंवा वारसदार यांनी वृषोत्सव करावा.

पुत्राभावे तु पत्नी स्याद्दौहित्त्रो दुहीतापि वा । पुत्त्रेषु विद्यमानेषु वृषं नान्येन कारयेत् ॥ २,१३.

मुलगा नसेल तर पत्नी, मुलीचा मुलगा किंवा मुलगीसुद्धा हे करू शकते; पण जर मुलगे असतील, तर दुसऱ्याने वृष सोडू नये.

गरुड उवाच । पुत्त्रा यस्य न विद्यन्ते नरा नार्यः सुरेश्वर । एतन्मे संशयं देव च्छेतुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, ज्याला ना मुलगे आहेत ना स्त्रिया, त्याच्या बाबतीत काय करावे? कृपया माझी ही शंका पूर्णपणे दूर करा.

श्रीकृष्ण उवाच । अपुत्त्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्मात्केनाप्युपायेन पुत्त्रस्य जननं चरेत् ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्याचा मुलगा नाही, त्याला कोणतीही गती नाही, स्वर्गही नाही; म्हणून कोणत्याही उपायाने मुलगा जन्मावा यासाठी प्रयत्न करावा.

यानि कानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः । तानितानि च सर्वाणि तूपतिष्ठन्ति चाग्रतः ॥ २,१३.

माणसाने स्वतः दिलेली सर्व दाने त्याच्या पुढे उभी राहतात.

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । स्वहस्तेन प्रदत्तानि देहान्ते चाक्षयं फलम् ॥ २,१३.

स्वतःच्या हाताने दिलेले वेगवेगळे पदार्थ, खाण्याचे आणि पिण्याचे जिन्नस, हे सर्व देहाच्या शेवटी नाश न होणारे फळ देतात.

गोभूहिरण्यवासांसि भोजनानि पादनि च । यत्रयत्र वसेज्जन्तुस्तत्रतत्रोपतिष्ठति ॥ २,१३.

गायी, जमीन, सोने, वस्त्रे, अन्न आणि पाणी—जिथे जिथे जीव राहतो, तिथे तिथे ही दाने त्याच्या सोबत असतात.

यावत्स्वस्थं शरीरं हि तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थः प्रेरितश्चान्यैर्नाकिञ्चित्कर्तुमर्हति ॥ २,१३.

जोपर्यंत शरीर निरोगी आहे, तोपर्यंत धर्माचरण करावे; आजारी पडल्यावर किंवा दुसऱ्यांनी जबरदस्तीने काही करायला लावले, तर काहीच करणे योग्य नाही.

जीवतोऽपि मृतस्येह न भूतं चौर्ध्वदैहिकम् । वायुभूतः क्षुधाविष्टो भ्रमते च दिवानिशम् ॥ २,१३.

जिवंत असतानाही, जो येथे मृत आहे त्याला पुढील विधी होत नाहीत; तो वाऱ्यासारखा होतो आणि भुकेने ग्रासलेला दिवसरात्र भटकत राहतो.

कृमिः कीटः पतङ्गो वा जायते म्रियते पुनः । असद्गर्भे भवेत्सोऽपि जातः सद्यो विनश्यति ॥ २,१३.

तो पुन्हा किडा, कीटक किंवा पतंग म्हणून जन्म घेतो आणि पुन्हा मरतो; चुकीच्या ठिकाणी जन्म घेतल्यास, तो जन्मताच नष्ट होतो.

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ २,१३.

जोपर्यंत हे शरीर स्वस्थ आहे, आजार नाही, वार्धक्य दूर आहे, इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही आणि आयुष्य शिल्लक आहे, तोपर्यंत विद्वानाने आपल्या आत्मकल्याणासाठी मोठा प्रयत्न करावा; कारण घर पेटले असताना विहीर खोदण्यात काय अर्थ?

श्रीगरुडमहापुराणम् १४ गरुड उवाच । आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद । स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: प्रभो, संकटात सापडलेल्या किंवा मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसाने दिलेले दान, तसेच आरोग्यपूर्ण अवस्थेत किंवा विधीशिवाय दिलेले दान — त्याचे फळ काय हे मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् । सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम् ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: शांतचित्ताने दिलेली एक गाय, आजारी माणसाने दिलेल्या शंभर गायींइतकी असते; आणि मृत्यूच्या जवळ असलेल्या, पण गरीब माणसाने दिलेल्या हजार गायींसारखी असते.

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् । तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा ॥ २,१४.

मृत्यूनंतर योग्य विधीने दिलेल्या लक्ष गायींचे फळही तसेच मिळते; आणि तीर्थस्थळी गाय दिल्यास, ती लक्ष गायींच्या पुण्याइतके पुण्य मिळवून देते.

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते । दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः ॥ २,१४.

हे पक्षीराज, योग्य पात्राला दिलेले दान दिवसेंदिवस वाढत जाते; दान करणाऱ्याला पाप लागत नाही आणि ज्ञानी लोक ते निःसंकोचपणे स्वीकारतात.

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ॥ २,१४.

मंत्ररुपी अग्नी जसा विष व थंडी दूर करतो, तसेच योग्य पात्राला दान देण्यात कोणताही दोष नाही. विशेष प्रसंगी आणि रोज, पात्राला दान द्यावे.

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता । अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत् ॥ २,१४.

स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने कधीही अपात्राला काहीही देऊ नये; अपात्राला गाय दिल्यास, दान करणारा नरकात जातो.

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् । देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत् ॥ २,१४.

दान घेणाऱ्यालाही, त्याच्या वंशातील एकवीस पिढ्यांसह, अधःपात होतो; शरीर सोडून दुसरे जन्म घेतल्यावर, स्वतःच्या हाताने केलेल्या कृतीचे फळ मिळते.

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् । तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर ॥ २,१४.

जसे स्वतःच्या हाताने जमिनीत गुंतवलेले धन फळ देते, तसेच स्वतःच्या हाताने दिलेले दानही फळ देते, हे मी सांगतो, हे पक्षीराज.

अपुत्रोऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् । प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः ॥ २,१४.

ज्याला मुलगा नाही, त्यानेही विशेषतः पितृकर्म करावे; मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याने किंवा गरीबानेही ते अवश्य करावे.

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् । अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने ॥ २,१४.

अगदी थोड्या संपत्तीने, स्वतःच्या हाताने जे काही दिले जाते, ते सर्व अक्षय होते; जसे अग्नीमध्ये तुपाचे आहुती दिल्यावर ते नष्ट होत नाही.

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी । सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ २,१४.

एकच खाट, कन्या किंवा दुधाळ गाय, एकाच व्यक्तीस एकदाच द्यावी; ती विकली गेल्यास, सात पिढ्यांपर्यंत वंश जळतो.

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति । गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि ॥ २,१४.

म्हणून, जीवन अनिश्चित असताना, हे सर्व कृत्ये करावीत; दानाचे पुण्य बरोबर घेऊन जाणारा मोठ्या प्रवासात सुखाने जातो.