गरुडपुराणम्

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् । श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः ॥ २,१२.

मोक्ष मिळवण्यासाठी फक्त धर्मच कारणीभूत असतो; म्हणून धर्म आचरण करावा. श्रद्धेनेच धर्म साधता येतो, धनाच्या राशीने नव्हे.

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः । अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम् ॥ २,१२.

ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धेमुळे स्वर्गात पोहोचले; श्रद्धेशिवाय जे काही अर्पण, दान किंवा तप केलं जातं, ते खोटं समजावं, आणि त्याचं फळ इथे किंवा मृत्यूनंतर मिळत नाही.

thumb|500px|ओंकारेश्वर क्षेत्रे नन्दिनः प्रतिमानि। प्रतिमा बाह्यमुखी अथवा अन्तर्मुखी अस्ति। श्रीगरुडमहापुराणम् १३ गरुड उवाच । कर्मणा केन देवेश प्रेतत्वं नैव जायते । पृथिव्यां सर्वजन्तूनां तद्ब्रूहि परमेश्वर ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांमध्ये कोणत्या कृतीमुळे माणसाला प्रेतयोनी मिळत नाही? हे परमेश्वरा, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्क्षयाहादौर्ध्वदैहिकम् । स्वहस्तेनैव कर्तव्यं मोक्षकामैस्तु मानवैः ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी तुला संक्षिप्तपणे क्षय, रोग आणि मृत्यूनंतरचे विधी सांगतो, जे मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी स्वतःच्या हाताने करावेत.

स्त्रीणामपि विशेषेण पञ्चवर्षाधिके शिशौ । वृषोत्सर्गादिकं कर्म प्रेतत्वविनिवृत्तये । वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले ॥ २,१३.

विशेषतः स्त्रियांना आणि पाच वर्षांपेक्षा मोठ्या मुलांना, प्रेतयोनी टाळण्यासाठी वृषोत्सर्ग आणि इतर विधी करावेत; वृषोत्सर्गाशिवाय पृथ्वीवर दुसरं काहीही नाही.

जीवन्वापि मृतो वापि वृषोत्सर्गं करोति यः । प्रेतत्वं न भवेत्तस्य विना दानमखव्रतैः ॥ २,१३.

कोणतीही व्यक्ती, जिवंत असो किंवा मेली असो, वृषोत्सर्ग केल्यास तिला प्रेतयोनी मिळत नाही, जरी दान किंवा यज्ञ केले नाहीत तरी.

गरुड उवाच । कस्मिन्काले वृषोत्सर्गं जीवन्वापि मृतोऽपि वा । कुर्यात्सुरवरश्रेष्ठ ब्रूहि मे मधुसूदन ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: वृषोत्सर्ग कधी करावा, जिवंत असताना की मेल्यावर? हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, हे मधुसूदन, मला सांगा.

किं फलं तु भवेदन्ते कृतैः श्राद्धैस्तु षोडशैः ॥ २,१३.

शेवटी जे सोळा श्राद्धविधी केले जातात, त्याचं फळ काय मिळतं?

श्रीकृष्ण उवाच । अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् । नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम् ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर वृषोत्सर्ग केला नाही आणि फक्त पिंडदान केलं, तर ते मृत व्यक्तीसाठी काहीच कल्याण करत नाही; ते व्यर्थ ठरतं.

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,१३.

एकादशाव्या दिवशी जर मृत व्यक्तीसाठी वृष सोडला गेला नाही, तर शंभर श्राद्ध केली तरी त्याचे प्रेतत्त्व कायम राहते.

गरुड उवाच । सर्पाद्धि प्राप्तमृत्यूनामग्निदाहादि न क्रिया । जलेन शृङ्गिणा वापि शस्त्राद्यैर्म्रियते यदि ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: सर्पदंश, अग्नी किंवा अशा प्रकारच्या मृत्यूमुळे जे गेले, त्यांच्या क्रिया जळणे, पाण्यात बुडणे, शिंग असलेल्या जनावरांनी मारणे किंवा शस्त्राने मृत्यू झाल्यास केल्या गेल्या नाहीत—

असन्मृत्युमृतानां च कथं शुद्धिर्भवत्प्रभो । एतन्मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

जे नैसर्गिक मृत्यूने गेले नाहीत, त्यांची शुद्धी कशी होते प्रभो? हे माझे शंका आहे, कृपया पूर्णपणे दूर करा.

श्रीकृष्ण उवाच । षण्मासैर्ब्राह्मणः शुध्येद्युग्मे सार्धे तु बाहुजः । सार्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्राह्मणाची शुद्धी सहा महिन्यांत होते; क्षत्रियाची दीड वर्षात; वैश्याची दीड महिन्यात; आणि शूद्राची एका महिन्यात होते.

दत्त्वा दानान्यशेषाणि सुतीर्थे म्रियते यदि । ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा न स यातीह दुर्गतिम् ॥ २,१३.

सर्व प्रकारची दान देऊन, पवित्र तीर्थस्थळी, ब्रह्मचारी आणि शुद्ध राहून मृत्यू आला, तर त्याला कधीही वाईट स्थिती येत नाही.

वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा यतिधर्मं समाचरेत् । यतित्वे मृत्युमाप्नोति स गच्छेद्ब्रह्मशाख्वतम् ॥ २,१३.

वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करून, संन्यासीचे धर्म पाळावेत; आणि संन्यास घेत असताना मृत्यू आला, तर तो ब्रह्माच्या श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो.

विकर्म कुरुते यस्तु शिष्टाचारविवर्जितः । वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा न गच्छेद्यमशासनम् ॥ २,१३.

जो चांगल्या लोकांच्या आचाराला न जुमानता वाईट वागतो, पण वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करतो, त्याला यमाच्या राज्यात जावे लागत नाही.

पुत्त्रो वा सोदरो वापि पौत्रो बन्धुजनस्तथा । गोत्रिणश्चार्थभागी च मृते कुर्याद्वृषोत्सवम् ॥ २,१३.

मृत व्यक्तीसाठी मुलगा, भाऊ, नातू, नातेवाईक, गोत्रज किंवा वारसदार यांनी वृषोत्सव करावा.

पुत्राभावे तु पत्नी स्याद्दौहित्त्रो दुहीतापि वा । पुत्त्रेषु विद्यमानेषु वृषं नान्येन कारयेत् ॥ २,१३.

मुलगा नसेल तर पत्नी, मुलीचा मुलगा किंवा मुलगीसुद्धा हे करू शकते; पण जर मुलगे असतील, तर दुसऱ्याने वृष सोडू नये.

गरुड उवाच । पुत्त्रा यस्य न विद्यन्ते नरा नार्यः सुरेश्वर । एतन्मे संशयं देव च्छेतुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, ज्याला ना मुलगे आहेत ना स्त्रिया, त्याच्या बाबतीत काय करावे? कृपया माझी ही शंका पूर्णपणे दूर करा.

श्रीकृष्ण उवाच । अपुत्त्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्मात्केनाप्युपायेन पुत्त्रस्य जननं चरेत् ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्याचा मुलगा नाही, त्याला कोणतीही गती नाही, स्वर्गही नाही; म्हणून कोणत्याही उपायाने मुलगा जन्मावा यासाठी प्रयत्न करावा.

यानि कानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः । तानितानि च सर्वाणि तूपतिष्ठन्ति चाग्रतः ॥ २,१३.

माणसाने स्वतः दिलेली सर्व दाने त्याच्या पुढे उभी राहतात.

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । स्वहस्तेन प्रदत्तानि देहान्ते चाक्षयं फलम् ॥ २,१३.

स्वतःच्या हाताने दिलेले वेगवेगळे पदार्थ, खाण्याचे आणि पिण्याचे जिन्नस, हे सर्व देहाच्या शेवटी नाश न होणारे फळ देतात.

गोभूहिरण्यवासांसि भोजनानि पादनि च । यत्रयत्र वसेज्जन्तुस्तत्रतत्रोपतिष्ठति ॥ २,१३.

गायी, जमीन, सोने, वस्त्रे, अन्न आणि पाणी—जिथे जिथे जीव राहतो, तिथे तिथे ही दाने त्याच्या सोबत असतात.

यावत्स्वस्थं शरीरं हि तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थः प्रेरितश्चान्यैर्नाकिञ्चित्कर्तुमर्हति ॥ २,१३.

जोपर्यंत शरीर निरोगी आहे, तोपर्यंत धर्माचरण करावे; आजारी पडल्यावर किंवा दुसऱ्यांनी जबरदस्तीने काही करायला लावले, तर काहीच करणे योग्य नाही.

जीवतोऽपि मृतस्येह न भूतं चौर्ध्वदैहिकम् । वायुभूतः क्षुधाविष्टो भ्रमते च दिवानिशम् ॥ २,१३.

जिवंत असतानाही, जो येथे मृत आहे त्याला पुढील विधी होत नाहीत; तो वाऱ्यासारखा होतो आणि भुकेने ग्रासलेला दिवसरात्र भटकत राहतो.

कृमिः कीटः पतङ्गो वा जायते म्रियते पुनः । असद्गर्भे भवेत्सोऽपि जातः सद्यो विनश्यति ॥ २,१३.

तो पुन्हा किडा, कीटक किंवा पतंग म्हणून जन्म घेतो आणि पुन्हा मरतो; चुकीच्या ठिकाणी जन्म घेतल्यास, तो जन्मताच नष्ट होतो.

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ २,१३.

जोपर्यंत हे शरीर स्वस्थ आहे, आजार नाही, वार्धक्य दूर आहे, इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही आणि आयुष्य शिल्लक आहे, तोपर्यंत विद्वानाने आपल्या आत्मकल्याणासाठी मोठा प्रयत्न करावा; कारण घर पेटले असताना विहीर खोदण्यात काय अर्थ?

श्रीगरुडमहापुराणम् १४ गरुड उवाच । आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद । स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो ॥ २,१४.

गरुड म्हणाले: प्रभो, संकटात सापडलेल्या किंवा मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसाने दिलेले दान, तसेच आरोग्यपूर्ण अवस्थेत किंवा विधीशिवाय दिलेले दान — त्याचे फळ काय हे मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् । सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम् ॥ २,१४.

श्रीकृष्ण म्हणाले: शांतचित्ताने दिलेली एक गाय, आजारी माणसाने दिलेल्या शंभर गायींइतकी असते; आणि मृत्यूच्या जवळ असलेल्या, पण गरीब माणसाने दिलेल्या हजार गायींसारखी असते.