गरुडपुराणम्

कोऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा । सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च ॥ २,१२.

कोणीही मृत्यूवर विजय मिळवू शकत नाही—मुलगा असो, म्हातारा असो, किंवा तरुण असो; सुखी असो किंवा दुःखी असो, सर्वांना पुन्हा यावं लागतं आणि जावं लागतं.

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् । एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ॥ २,१२.

सर्वांच्या डोळ्यांसमोर माणूस मरतो आणि सर्व काही मागे सोडून जातो; एकटाच जन्मतो आणि एकटाच नाहीसा होतो.

एकोऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् । मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ ॥ २,१२.

माणूस एकटाच आपल्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; मृत्यूनंतर शरीर तसंच टाकून दिलं जातं, जणू काही लाकूड किंवा मातीसारखं.

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति । गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः ॥ २,१२.

नातेवाईक पाठ फिरवून निघून जातात, पण धर्म मात्र सोबत राहतो; संपत्ती घरातच राहते आणि मित्र-नातेवाईक स्मशानापर्यंतच सोबत येतात.

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् । शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम् ॥ २,१२.

शरीर अग्नीने जळून जाते, पण पुण्य आणि पाप सोबतच राहतात; अग्नीने शरीर जळाल्यावरही पुण्य-पाप एकत्रच असतात.

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः । यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् ॥ २,१२.

माणूस जिथे कुठे असेल, तिथे त्याला चांगलं किंवा वाईट कर्माचं फळ मिळतंच; सूर्य मावळण्याआधी गरजूला धन दिलं नाही, तर ते फळ त्याला मिळतं.

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति । रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति ॥ २,१२.

उद्या सकाळी हे धन कुणाचं होईल, हे मला माहीत नाही; जो म्हणतो, 'हे धन माझं आहे, कोण माझा मालक होईल?'

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा । पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम् ॥ २,१२.

जे धन श्रेष्ठ ब्राह्मणांना किंवा दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी दिलं जात नाही, ते पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मिळतं, मग ते जास्त असो वा कमी.

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् । धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ २,१२.

हे समजून, धर्म आणि संपत्तीच्या हेतूने धन द्यावं; श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या मनाने दिलेल्या धनामुळेच धर्म टिकून राहतो.

श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम् । धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽपि जायते ॥ २,१२.

श्रद्धा नसलेला धर्म इथे किंवा पुढच्या जन्मात फळ देत नाही; धर्मापासूनच संपत्ती मिळते आणि धर्मापासूनच इच्छा पूर्ण होतात.

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् । श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः ॥ २,१२.

मोक्ष मिळवण्यासाठी फक्त धर्मच कारणीभूत असतो; म्हणून धर्म आचरण करावा. श्रद्धेनेच धर्म साधता येतो, धनाच्या राशीने नव्हे.

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः । अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम् ॥ २,१२.

ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धेमुळे स्वर्गात पोहोचले; श्रद्धेशिवाय जे काही अर्पण, दान किंवा तप केलं जातं, ते खोटं समजावं, आणि त्याचं फळ इथे किंवा मृत्यूनंतर मिळत नाही.

thumb|500px|ओंकारेश्वर क्षेत्रे नन्दिनः प्रतिमानि। प्रतिमा बाह्यमुखी अथवा अन्तर्मुखी अस्ति। श्रीगरुडमहापुराणम् १३ गरुड उवाच । कर्मणा केन देवेश प्रेतत्वं नैव जायते । पृथिव्यां सर्वजन्तूनां तद्ब्रूहि परमेश्वर ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांमध्ये कोणत्या कृतीमुळे माणसाला प्रेतयोनी मिळत नाही? हे परमेश्वरा, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्क्षयाहादौर्ध्वदैहिकम् । स्वहस्तेनैव कर्तव्यं मोक्षकामैस्तु मानवैः ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी तुला संक्षिप्तपणे क्षय, रोग आणि मृत्यूनंतरचे विधी सांगतो, जे मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी स्वतःच्या हाताने करावेत.

स्त्रीणामपि विशेषेण पञ्चवर्षाधिके शिशौ । वृषोत्सर्गादिकं कर्म प्रेतत्वविनिवृत्तये । वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले ॥ २,१३.

विशेषतः स्त्रियांना आणि पाच वर्षांपेक्षा मोठ्या मुलांना, प्रेतयोनी टाळण्यासाठी वृषोत्सर्ग आणि इतर विधी करावेत; वृषोत्सर्गाशिवाय पृथ्वीवर दुसरं काहीही नाही.

जीवन्वापि मृतो वापि वृषोत्सर्गं करोति यः । प्रेतत्वं न भवेत्तस्य विना दानमखव्रतैः ॥ २,१३.

कोणतीही व्यक्ती, जिवंत असो किंवा मेली असो, वृषोत्सर्ग केल्यास तिला प्रेतयोनी मिळत नाही, जरी दान किंवा यज्ञ केले नाहीत तरी.

गरुड उवाच । कस्मिन्काले वृषोत्सर्गं जीवन्वापि मृतोऽपि वा । कुर्यात्सुरवरश्रेष्ठ ब्रूहि मे मधुसूदन ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: वृषोत्सर्ग कधी करावा, जिवंत असताना की मेल्यावर? हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, हे मधुसूदन, मला सांगा.

किं फलं तु भवेदन्ते कृतैः श्राद्धैस्तु षोडशैः ॥ २,१३.

शेवटी जे सोळा श्राद्धविधी केले जातात, त्याचं फळ काय मिळतं?

श्रीकृष्ण उवाच । अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् । नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम् ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर वृषोत्सर्ग केला नाही आणि फक्त पिंडदान केलं, तर ते मृत व्यक्तीसाठी काहीच कल्याण करत नाही; ते व्यर्थ ठरतं.

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,१३.

एकादशाव्या दिवशी जर मृत व्यक्तीसाठी वृष सोडला गेला नाही, तर शंभर श्राद्ध केली तरी त्याचे प्रेतत्त्व कायम राहते.

गरुड उवाच । सर्पाद्धि प्राप्तमृत्यूनामग्निदाहादि न क्रिया । जलेन शृङ्गिणा वापि शस्त्राद्यैर्म्रियते यदि ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: सर्पदंश, अग्नी किंवा अशा प्रकारच्या मृत्यूमुळे जे गेले, त्यांच्या क्रिया जळणे, पाण्यात बुडणे, शिंग असलेल्या जनावरांनी मारणे किंवा शस्त्राने मृत्यू झाल्यास केल्या गेल्या नाहीत—

असन्मृत्युमृतानां च कथं शुद्धिर्भवत्प्रभो । एतन्मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

जे नैसर्गिक मृत्यूने गेले नाहीत, त्यांची शुद्धी कशी होते प्रभो? हे माझे शंका आहे, कृपया पूर्णपणे दूर करा.

श्रीकृष्ण उवाच । षण्मासैर्ब्राह्मणः शुध्येद्युग्मे सार्धे तु बाहुजः । सार्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ब्राह्मणाची शुद्धी सहा महिन्यांत होते; क्षत्रियाची दीड वर्षात; वैश्याची दीड महिन्यात; आणि शूद्राची एका महिन्यात होते.

दत्त्वा दानान्यशेषाणि सुतीर्थे म्रियते यदि । ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा न स यातीह दुर्गतिम् ॥ २,१३.

सर्व प्रकारची दान देऊन, पवित्र तीर्थस्थळी, ब्रह्मचारी आणि शुद्ध राहून मृत्यू आला, तर त्याला कधीही वाईट स्थिती येत नाही.

वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा यतिधर्मं समाचरेत् । यतित्वे मृत्युमाप्नोति स गच्छेद्ब्रह्मशाख्वतम् ॥ २,१३.

वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करून, संन्यासीचे धर्म पाळावेत; आणि संन्यास घेत असताना मृत्यू आला, तर तो ब्रह्माच्या श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो.

विकर्म कुरुते यस्तु शिष्टाचारविवर्जितः । वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा न गच्छेद्यमशासनम् ॥ २,१३.

जो चांगल्या लोकांच्या आचाराला न जुमानता वाईट वागतो, पण वृषोत्सर्ग वगैरे विधी करतो, त्याला यमाच्या राज्यात जावे लागत नाही.

पुत्त्रो वा सोदरो वापि पौत्रो बन्धुजनस्तथा । गोत्रिणश्चार्थभागी च मृते कुर्याद्वृषोत्सवम् ॥ २,१३.

मृत व्यक्तीसाठी मुलगा, भाऊ, नातू, नातेवाईक, गोत्रज किंवा वारसदार यांनी वृषोत्सव करावा.

पुत्राभावे तु पत्नी स्याद्दौहित्त्रो दुहीतापि वा । पुत्त्रेषु विद्यमानेषु वृषं नान्येन कारयेत् ॥ २,१३.

मुलगा नसेल तर पत्नी, मुलीचा मुलगा किंवा मुलगीसुद्धा हे करू शकते; पण जर मुलगे असतील, तर दुसऱ्याने वृष सोडू नये.

गरुड उवाच । पुत्त्रा यस्य न विद्यन्ते नरा नार्यः सुरेश्वर । एतन्मे संशयं देव च्छेतुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, ज्याला ना मुलगे आहेत ना स्त्रिया, त्याच्या बाबतीत काय करावे? कृपया माझी ही शंका पूर्णपणे दूर करा.