गरुडपुराणम्

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् । तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम् ॥ २,१२.

जो कोणी माणूस जन्म घेऊन, जो एकटाच स्वर्ग मिळवण्याचं साधन आहे, त्यासाठी प्रयत्न करत नाही, तो नक्कीच स्वतःची फसवणूक करतो.

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् । लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम् ॥ २,१२.

शंभर इच्छा असणारा हजाराची इच्छा करतो, हजार असणारा लाख मिळवायला धडपडतो, लाखाचा मालक राज्य मिळवायचं बघतो, आणि राजा सुद्धा अख्ख्या पृथ्वीची इच्छा करतो.

चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् । सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा ॥ २,१२.

चक्रधारी सुद्धा देव होण्याची इच्छा करतो, देव झाल्यावर सर्व देवांचा स्वामी व्हावं असं वाटतं, आणि देवांचा स्वामी झाल्यावर अजून वर जायचं वाटतं; पण तृष्णा कधीच संपत नाही.

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते । तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते ॥ २,१२.

ज्याला तृष्णेने जिंकले आहे तो नरकात जातो, पण जे तृष्णेपासून मुक्त आहेत ते स्वर्गात राहतात.

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥ २,१२.

जो माणूस स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो तो या जगात नक्कीच सुखी असतो. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत.

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम् ॥ २,१२.

त्याचप्रमाणे, जो विषयांच्या अधीन आहे तो नक्कीच दुःखी असतो.

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ २,१२.

मृग, हत्ती, पतंग, भृंग आणि मासा हे पाच प्राणी फक्त एका गोष्टीमुळे नष्ट होतात. मग जो माणूस या पाचही गोष्टींमध्ये गुंततो, तो कसा वाचेल?

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित् ॥ २,१२.

लहानपणी आईवडिलांमध्ये, तरुणपणी प्रेयसीमध्ये, आणि शेवटी मुलं आणि नातवंडांमध्ये माणूस गुंततो; पण मूर्ख माणूस कधीच स्वतःमध्ये गुंतत नाही.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते ॥ २,१२.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो; पण मुलं आणि बायकोच्या बंधनांनी बांधलेला कधीच सुटत नाही.

एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ २,१२.

एकजण पाप करतो, पण त्याचं फळ अनेकजण भोगतात. भोगणारे वेगळे होतात, पण करणारा दोषाला चिकटतो.

कोऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा । सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च ॥ २,१२.

कोणीही मृत्यूवर विजय मिळवू शकत नाही—मुलगा असो, म्हातारा असो, किंवा तरुण असो; सुखी असो किंवा दुःखी असो, सर्वांना पुन्हा यावं लागतं आणि जावं लागतं.

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् । एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ॥ २,१२.

सर्वांच्या डोळ्यांसमोर माणूस मरतो आणि सर्व काही मागे सोडून जातो; एकटाच जन्मतो आणि एकटाच नाहीसा होतो.

एकोऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् । मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ ॥ २,१२.

माणूस एकटाच आपल्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; मृत्यूनंतर शरीर तसंच टाकून दिलं जातं, जणू काही लाकूड किंवा मातीसारखं.

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति । गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः ॥ २,१२.

नातेवाईक पाठ फिरवून निघून जातात, पण धर्म मात्र सोबत राहतो; संपत्ती घरातच राहते आणि मित्र-नातेवाईक स्मशानापर्यंतच सोबत येतात.

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् । शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम् ॥ २,१२.

शरीर अग्नीने जळून जाते, पण पुण्य आणि पाप सोबतच राहतात; अग्नीने शरीर जळाल्यावरही पुण्य-पाप एकत्रच असतात.

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः । यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् ॥ २,१२.

माणूस जिथे कुठे असेल, तिथे त्याला चांगलं किंवा वाईट कर्माचं फळ मिळतंच; सूर्य मावळण्याआधी गरजूला धन दिलं नाही, तर ते फळ त्याला मिळतं.

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति । रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति ॥ २,१२.

उद्या सकाळी हे धन कुणाचं होईल, हे मला माहीत नाही; जो म्हणतो, 'हे धन माझं आहे, कोण माझा मालक होईल?'

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा । पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम् ॥ २,१२.

जे धन श्रेष्ठ ब्राह्मणांना किंवा दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी दिलं जात नाही, ते पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मिळतं, मग ते जास्त असो वा कमी.

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् । धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ २,१२.

हे समजून, धर्म आणि संपत्तीच्या हेतूने धन द्यावं; श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या मनाने दिलेल्या धनामुळेच धर्म टिकून राहतो.

श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम् । धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽपि जायते ॥ २,१२.

श्रद्धा नसलेला धर्म इथे किंवा पुढच्या जन्मात फळ देत नाही; धर्मापासूनच संपत्ती मिळते आणि धर्मापासूनच इच्छा पूर्ण होतात.

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् । श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः ॥ २,१२.

मोक्ष मिळवण्यासाठी फक्त धर्मच कारणीभूत असतो; म्हणून धर्म आचरण करावा. श्रद्धेनेच धर्म साधता येतो, धनाच्या राशीने नव्हे.

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः । अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम् ॥ २,१२.

ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धेमुळे स्वर्गात पोहोचले; श्रद्धेशिवाय जे काही अर्पण, दान किंवा तप केलं जातं, ते खोटं समजावं, आणि त्याचं फळ इथे किंवा मृत्यूनंतर मिळत नाही.

thumb|500px|ओंकारेश्वर क्षेत्रे नन्दिनः प्रतिमानि। प्रतिमा बाह्यमुखी अथवा अन्तर्मुखी अस्ति। श्रीगरुडमहापुराणम् १३ गरुड उवाच । कर्मणा केन देवेश प्रेतत्वं नैव जायते । पृथिव्यां सर्वजन्तूनां तद्ब्रूहि परमेश्वर ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: हे देवाधिदेव, पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांमध्ये कोणत्या कृतीमुळे माणसाला प्रेतयोनी मिळत नाही? हे परमेश्वरा, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्क्षयाहादौर्ध्वदैहिकम् । स्वहस्तेनैव कर्तव्यं मोक्षकामैस्तु मानवैः ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आता मी तुला संक्षिप्तपणे क्षय, रोग आणि मृत्यूनंतरचे विधी सांगतो, जे मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी स्वतःच्या हाताने करावेत.

स्त्रीणामपि विशेषेण पञ्चवर्षाधिके शिशौ । वृषोत्सर्गादिकं कर्म प्रेतत्वविनिवृत्तये । वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले ॥ २,१३.

विशेषतः स्त्रियांना आणि पाच वर्षांपेक्षा मोठ्या मुलांना, प्रेतयोनी टाळण्यासाठी वृषोत्सर्ग आणि इतर विधी करावेत; वृषोत्सर्गाशिवाय पृथ्वीवर दुसरं काहीही नाही.

जीवन्वापि मृतो वापि वृषोत्सर्गं करोति यः । प्रेतत्वं न भवेत्तस्य विना दानमखव्रतैः ॥ २,१३.

कोणतीही व्यक्ती, जिवंत असो किंवा मेली असो, वृषोत्सर्ग केल्यास तिला प्रेतयोनी मिळत नाही, जरी दान किंवा यज्ञ केले नाहीत तरी.

गरुड उवाच । कस्मिन्काले वृषोत्सर्गं जीवन्वापि मृतोऽपि वा । कुर्यात्सुरवरश्रेष्ठ ब्रूहि मे मधुसूदन ॥ २,१३.

गरुड म्हणाला: वृषोत्सर्ग कधी करावा, जिवंत असताना की मेल्यावर? हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, हे मधुसूदन, मला सांगा.

किं फलं तु भवेदन्ते कृतैः श्राद्धैस्तु षोडशैः ॥ २,१३.

शेवटी जे सोळा श्राद्धविधी केले जातात, त्याचं फळ काय मिळतं?

श्रीकृष्ण उवाच । अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् । नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम् ॥ २,१३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर वृषोत्सर्ग केला नाही आणि फक्त पिंडदान केलं, तर ते मृत व्यक्तीसाठी काहीच कल्याण करत नाही; ते व्यर्थ ठरतं.