गरुडपुराणम्

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः । अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः ॥ २,१२.

चौर्‍यासी लाख प्राणी आहेत आणि ते चार प्रकारचे आहेत: अंड्यातून जन्मणारे, घामातून जन्मणारे, बीजातून जन्मणारे आणि गर्भातून जन्मणारे.

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः । स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु ॥ २,१२.

एकवीस लाख प्राणी अंड्यातून जन्म घेतात असे सांगितले आहे; तसेच घामातून आणि बीजातून जन्मणारेही अनुक्रमे सांगितले आहेत.

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे । सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम् ॥ २,१२.

गर्भातून जन्मणारे, म्हणजे माणसे आणि इतर, असेही सांगितले आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये माणसाचा जन्म खरोखरच दुर्मिळ आहे.

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते । ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः ॥ २,१२.

पाच इंद्रियांचं मिळणं हे मोठ्या पुण्यानं होतं. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि त्यांचे उपजाती असे सर्व यामुळं वेगळे ओळखले जातात.

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः ॥ २,१२.

धोबी, चर्मकार, नट, बुरुड, नाविक, मेढ आणि भिल्ल हे सातजण नीच जातीचे मानले जातात.

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः । जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः ॥ २,१२.

म्लेच्छ आणि इतर लोकांमध्ये भिन्नता असल्यामुळे अनेक जाती निर्माण झाल्या आहेत. सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो जातींचे फरक आहेत.

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः । आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो प्रकारचे भेद आहेत. खाणं, मैथुन, झोप, भीती आणि राग हे सर्वांना समान आहेत.

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः । एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्ये खरी विवेकबुद्धी फारच दुर्मिळ आहे. एक पाय असणारे वगैरे अशा अनेक प्रकारचे शरीरांचे भेद आहेत.

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते । ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः ॥ २,१२.

जिथे कृष्णसार हरिण असतो, ती जागा धर्माची मानली जाते. तिथे ब्रह्मा पासून सर्व देवता पूर्णपणे वास करतात.

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः । मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ २,१२.

सर्व भूतांमध्ये प्राणी श्रेष्ठ आहेत, प्राण्यांमध्ये बुध्दीमान श्रेष्ठ, बुध्दीमानांमध्ये माणूस श्रेष्ठ, आणि माणसांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ मानले जातात.

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् । तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम् ॥ २,१२.

जो कोणी माणूस जन्म घेऊन, जो एकटाच स्वर्ग मिळवण्याचं साधन आहे, त्यासाठी प्रयत्न करत नाही, तो नक्कीच स्वतःची फसवणूक करतो.

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् । लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम् ॥ २,१२.

शंभर इच्छा असणारा हजाराची इच्छा करतो, हजार असणारा लाख मिळवायला धडपडतो, लाखाचा मालक राज्य मिळवायचं बघतो, आणि राजा सुद्धा अख्ख्या पृथ्वीची इच्छा करतो.

चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् । सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा ॥ २,१२.

चक्रधारी सुद्धा देव होण्याची इच्छा करतो, देव झाल्यावर सर्व देवांचा स्वामी व्हावं असं वाटतं, आणि देवांचा स्वामी झाल्यावर अजून वर जायचं वाटतं; पण तृष्णा कधीच संपत नाही.

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते । तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते ॥ २,१२.

ज्याला तृष्णेने जिंकले आहे तो नरकात जातो, पण जे तृष्णेपासून मुक्त आहेत ते स्वर्गात राहतात.

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥ २,१२.

जो माणूस स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो तो या जगात नक्कीच सुखी असतो. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत.

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम् ॥ २,१२.

त्याचप्रमाणे, जो विषयांच्या अधीन आहे तो नक्कीच दुःखी असतो.

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ २,१२.

मृग, हत्ती, पतंग, भृंग आणि मासा हे पाच प्राणी फक्त एका गोष्टीमुळे नष्ट होतात. मग जो माणूस या पाचही गोष्टींमध्ये गुंततो, तो कसा वाचेल?

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित् ॥ २,१२.

लहानपणी आईवडिलांमध्ये, तरुणपणी प्रेयसीमध्ये, आणि शेवटी मुलं आणि नातवंडांमध्ये माणूस गुंततो; पण मूर्ख माणूस कधीच स्वतःमध्ये गुंतत नाही.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते ॥ २,१२.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो; पण मुलं आणि बायकोच्या बंधनांनी बांधलेला कधीच सुटत नाही.

एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ २,१२.

एकजण पाप करतो, पण त्याचं फळ अनेकजण भोगतात. भोगणारे वेगळे होतात, पण करणारा दोषाला चिकटतो.

कोऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा । सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च ॥ २,१२.

कोणीही मृत्यूवर विजय मिळवू शकत नाही—मुलगा असो, म्हातारा असो, किंवा तरुण असो; सुखी असो किंवा दुःखी असो, सर्वांना पुन्हा यावं लागतं आणि जावं लागतं.

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् । एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ॥ २,१२.

सर्वांच्या डोळ्यांसमोर माणूस मरतो आणि सर्व काही मागे सोडून जातो; एकटाच जन्मतो आणि एकटाच नाहीसा होतो.

एकोऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् । मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ ॥ २,१२.

माणूस एकटाच आपल्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ भोगतो; मृत्यूनंतर शरीर तसंच टाकून दिलं जातं, जणू काही लाकूड किंवा मातीसारखं.

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति । गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः ॥ २,१२.

नातेवाईक पाठ फिरवून निघून जातात, पण धर्म मात्र सोबत राहतो; संपत्ती घरातच राहते आणि मित्र-नातेवाईक स्मशानापर्यंतच सोबत येतात.

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् । शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम् ॥ २,१२.

शरीर अग्नीने जळून जाते, पण पुण्य आणि पाप सोबतच राहतात; अग्नीने शरीर जळाल्यावरही पुण्य-पाप एकत्रच असतात.

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः । यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् ॥ २,१२.

माणूस जिथे कुठे असेल, तिथे त्याला चांगलं किंवा वाईट कर्माचं फळ मिळतंच; सूर्य मावळण्याआधी गरजूला धन दिलं नाही, तर ते फळ त्याला मिळतं.

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति । रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति ॥ २,१२.

उद्या सकाळी हे धन कुणाचं होईल, हे मला माहीत नाही; जो म्हणतो, 'हे धन माझं आहे, कोण माझा मालक होईल?'

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा । पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम् ॥ २,१२.

जे धन श्रेष्ठ ब्राह्मणांना किंवा दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी दिलं जात नाही, ते पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच मिळतं, मग ते जास्त असो वा कमी.

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् । धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ २,१२.

हे समजून, धर्म आणि संपत्तीच्या हेतूने धन द्यावं; श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या मनाने दिलेल्या धनामुळेच धर्म टिकून राहतो.