गरुडपुराणम्

प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । काश्यपोऽहं सुरश्रेष्ठ विनतागर्भ संभवः । यमलोकं कथं यान्ति विष्णुलोकं च मानवाः ॥ २,११.

माझ्या मोहाचा पूर्णपणे नाश कर आणि कृपा कर. मी कश्यपाचा पुत्र आहे, हे देवश्रेष्ठा, विनतेच्या पोटी जन्मलेला. माणसे यमलोकात आणि विष्णुलोकात कशी जातात?

श्रीकृष्ण उवाच । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च ॥ २,११.

श्रीकृष्ण म्हणाले: दुसऱ्याची पत्नी पळवली किंवा ब्राह्मणाचे धन चोरले—

अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः । हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः ॥ २,११.

असा माणूस निर्जन अरण्यात ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो; रत्न चोरणारा नीच जातीत जन्म घेतो.

यंयं काममभिध्यायेत्स तल्लिङ्गोऽभिजायते । नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ॥ २,११.

ज्या ज्या इच्छेचा तो विचार करतो, त्याच त्या गुणाने तो जन्म घेतो; त्याला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही.

न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः । वाक्चक्षुर्नासिका कर्णौ गुदं मूत्रस्य सञ्चरः ॥ २,११.

पाणी त्याला ओले करत नाही, वारा त्याला वाळवू शकत नाही. तोंड, डोळे, नाक, कान, गुदद्वार आणि मूत्राचा मार्ग—

अण्डजादिकजन्तूनां छिद्राण्येतानि सर्वशः । आनाभेर्मूर्धपर्यन्तमूर्ध्वच्छिद्राणि चाष्ट वै ॥ २,११.

अंडज आणि इतर सर्व प्राण्यांना ही छिद्रे असतात; नाभीपासून डोक्यापर्यंत वरच्या बाजूने आठ छिद्रे असतात.

सन्तः सुकृतिनो मर्त्या ऊर्ध्वच्छिद्रेण यान्ति वै । मृताहे वार्षिकं यावद्यथोक्तविधिना खग ॥ २,११.

सज्जन आणि पुण्यवान माणसे या वरच्या छिद्रातून जातात; मृत्यूच्या दिवशी किंवा वार्षिक श्राद्धापर्यंत, सांगितलेल्या पद्धतीने, हे पक्षिराजा—

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि निर्धनोऽपि हि मानवः । देहे यत्र वसेज्जन्तुस्तत्र भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥ २,११.

माणसाने, जरी तो गरीब असला तरी, सर्व कर्मे करावीत; ज्या ठिकाणी जीव शरीरात वास करतो, तिथेच तो शुभ-अशुभ फळे भोगतो.

मनोवाक्कायजान्दोषांस्तथां भुङ्क्ते खगेश्वर । मृतः स सुखमाप्नोति मायापाशैर्न बध्यते । पाशबद्धो नरो यस्तु विकर्मनिरतो भवेत् ॥ २,११.

हे पक्षिराजा, मन, वाणी आणि शरीराने केलेल्या दोषांचे फळ तो तसंच भोगतो; मृत्यूनंतर तो सुख पावतो आणि मायाच्या बंधनात अडकत नाही. पण जो माणूस पाशांनी बांधला गेला आहे आणि अधर्मात रमतो—

श्रीगरुडमहापुराणम् १२ श्रीकृष्ण उवाच । एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः । मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये ॥ २,१२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: अशा प्रकारे, हे तार्क्ष्य, जीवनाचा परिणाम तुला सांगितला, माणसांच्या हितासाठी आणि प्रेतावस्था टाळण्यासाठी.

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः । अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः ॥ २,१२.

चौर्‍यासी लाख प्राणी आहेत आणि ते चार प्रकारचे आहेत: अंड्यातून जन्मणारे, घामातून जन्मणारे, बीजातून जन्मणारे आणि गर्भातून जन्मणारे.

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः । स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु ॥ २,१२.

एकवीस लाख प्राणी अंड्यातून जन्म घेतात असे सांगितले आहे; तसेच घामातून आणि बीजातून जन्मणारेही अनुक्रमे सांगितले आहेत.

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे । सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम् ॥ २,१२.

गर्भातून जन्मणारे, म्हणजे माणसे आणि इतर, असेही सांगितले आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये माणसाचा जन्म खरोखरच दुर्मिळ आहे.

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते । ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः ॥ २,१२.

पाच इंद्रियांचं मिळणं हे मोठ्या पुण्यानं होतं. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि त्यांचे उपजाती असे सर्व यामुळं वेगळे ओळखले जातात.

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः ॥ २,१२.

धोबी, चर्मकार, नट, बुरुड, नाविक, मेढ आणि भिल्ल हे सातजण नीच जातीचे मानले जातात.

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः । जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः ॥ २,१२.

म्लेच्छ आणि इतर लोकांमध्ये भिन्नता असल्यामुळे अनेक जाती निर्माण झाल्या आहेत. सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो जातींचे फरक आहेत.

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः । आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो प्रकारचे भेद आहेत. खाणं, मैथुन, झोप, भीती आणि राग हे सर्वांना समान आहेत.

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः । एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्ये खरी विवेकबुद्धी फारच दुर्मिळ आहे. एक पाय असणारे वगैरे अशा अनेक प्रकारचे शरीरांचे भेद आहेत.

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते । ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः ॥ २,१२.

जिथे कृष्णसार हरिण असतो, ती जागा धर्माची मानली जाते. तिथे ब्रह्मा पासून सर्व देवता पूर्णपणे वास करतात.

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः । मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ २,१२.

सर्व भूतांमध्ये प्राणी श्रेष्ठ आहेत, प्राण्यांमध्ये बुध्दीमान श्रेष्ठ, बुध्दीमानांमध्ये माणूस श्रेष्ठ, आणि माणसांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ मानले जातात.

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् । तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम् ॥ २,१२.

जो कोणी माणूस जन्म घेऊन, जो एकटाच स्वर्ग मिळवण्याचं साधन आहे, त्यासाठी प्रयत्न करत नाही, तो नक्कीच स्वतःची फसवणूक करतो.

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् । लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम् ॥ २,१२.

शंभर इच्छा असणारा हजाराची इच्छा करतो, हजार असणारा लाख मिळवायला धडपडतो, लाखाचा मालक राज्य मिळवायचं बघतो, आणि राजा सुद्धा अख्ख्या पृथ्वीची इच्छा करतो.

चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् । सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा ॥ २,१२.

चक्रधारी सुद्धा देव होण्याची इच्छा करतो, देव झाल्यावर सर्व देवांचा स्वामी व्हावं असं वाटतं, आणि देवांचा स्वामी झाल्यावर अजून वर जायचं वाटतं; पण तृष्णा कधीच संपत नाही.

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते । तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते ॥ २,१२.

ज्याला तृष्णेने जिंकले आहे तो नरकात जातो, पण जे तृष्णेपासून मुक्त आहेत ते स्वर्गात राहतात.

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥ २,१२.

जो माणूस स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो तो या जगात नक्कीच सुखी असतो. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे त्यांचे गुण आहेत.

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम् ॥ २,१२.

त्याचप्रमाणे, जो विषयांच्या अधीन आहे तो नक्कीच दुःखी असतो.

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ २,१२.

मृग, हत्ती, पतंग, भृंग आणि मासा हे पाच प्राणी फक्त एका गोष्टीमुळे नष्ट होतात. मग जो माणूस या पाचही गोष्टींमध्ये गुंततो, तो कसा वाचेल?

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित् ॥ २,१२.

लहानपणी आईवडिलांमध्ये, तरुणपणी प्रेयसीमध्ये, आणि शेवटी मुलं आणि नातवंडांमध्ये माणूस गुंततो; पण मूर्ख माणूस कधीच स्वतःमध्ये गुंतत नाही.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते ॥ २,१२.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो; पण मुलं आणि बायकोच्या बंधनांनी बांधलेला कधीच सुटत नाही.