गरुडपुराणम्

या गृह्णाति नरः सा स्यान्मोहेन ममतास्पदम् । शुभाशुभं कर्मफलं भुक्त्वा मुच्यते मानवः ॥ २,१०.

माणूस जो देह घेतो तो मोह आणि ममतेचे कारण बनतो; शुभ-अशुभ कर्मफळे भोगून मग तो मुक्त होतो.

गरुड उवाच । तीर्त्वा दुः खभवाम्भोधिं भवन्तं कथमाप्नुयात् । बहुपातकयुक्तोऽपि तद्वदस्व दयानिधे ॥ २,१०.

गरुड म्हणाला: दुःखाच्या आणि जन्ममरणाच्या समुद्रातून पार गेल्यावर, कितीही पाप असले तरी, भगवंताला कसा मिळता येईल? कृपावंत, ते मला सांगा.

भूयो दुः खस्य संसर्गो नरस्य न भवेद्यथा । ब्रूहि शुश्रूषमाणस्य पृच्छतो मे रमापते ॥ २,१०.

पुन्हा माणसाला दुःखाचा संबंध येऊ नये म्हणून, मी विचारतो आहे, लक्ष देऊन ऐकतो आहे, हे लक्ष्मीपती, मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ २,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो माणूस आपल्या कर्मात रमतो, तो सिद्धी मिळवतो; आपले कर्तव्य करताना कशी सिद्धी मिळते ते ऐक.

कर्मविभ्रष्टकालुष्यो वासुदेवानुचिन्तया । बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ॥ २,१०.

ज्याची कर्मे भ्रष्ट आणि अशुद्ध आहेत, तो वासुदेवाचे चिंतन करून, शुद्ध बुद्धीने आणि धैर्याने स्वतःला संयमित करून,

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च । विरक्तसेवी लब्ध्वाशी यतवाक्कायमानसः ॥ २,१०.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध हे इंद्रियांचे विषय सोडून, आसक्ती आणि द्वेष बाजूला ठेवून, ज्याने विरक्ती अंगीकारली आहे, जे मिळेल त्यात समाधान मानतो, आणि आपली वाणी, शरीर, मन यांवर संयम ठेवतो—

ध्यानयोगपरो नित्यं वैरग्यं समुपाश्रितः । अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ॥ २,१०.

जो नेहमी ध्यान आणि योग साधनेत मग्न असतो, ज्याने वैराग्य घट्ट धरले आहे, अहंकार, बल, गर्व, इच्छा, राग आणि मालकीची भावना सोडली आहे—

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते । अतः परं नृणां कृत्यं नास्ति कश्यपनन्दन ॥ २,१०.

जो मीपण आणि माझेपण सोडतो, शांत असतो, तो ब्रह्माशी एकरूप होण्यासाठी पात्र ठरतो; यापुढे माणसाने काही करावयाचे उरलेले नाही, हे कश्यपपुत्रा.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११ गरुड उवाच । मानुषत्वं लभेत्कस्मान्मृत्युमाप्नोति तत्कथम् । म्रियते कः सुरश्रेष्ठ देहमाश्रित्य कुत्रचित् ॥ २,११.

गरुड म्हणाला: माणसाला जन्म कसा मिळतो आणि मृत्यू कसा येतो? कोण मरतो, हे देह धारण करून, आणि कुठे?

इन्द्रियाणि कुतो यान्ति ह्यस्पृश्यः स कथं भवेत् । क्व कर्माणि कृतानीह कथं भुङ्क्ते प्रसर्पति ॥ २,११.

इंद्रिये कुठून जातात, आणि कोणी स्पर्शात येत नाही असा कसा होतो? इथे केलेली कर्मे कुठे जातात, आणि ती कशी अनुभवली जातात?

प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । काश्यपोऽहं सुरश्रेष्ठ विनतागर्भ संभवः । यमलोकं कथं यान्ति विष्णुलोकं च मानवाः ॥ २,११.

माझ्या मोहाचा पूर्णपणे नाश कर आणि कृपा कर. मी कश्यपाचा पुत्र आहे, हे देवश्रेष्ठा, विनतेच्या पोटी जन्मलेला. माणसे यमलोकात आणि विष्णुलोकात कशी जातात?

श्रीकृष्ण उवाच । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च ॥ २,११.

श्रीकृष्ण म्हणाले: दुसऱ्याची पत्नी पळवली किंवा ब्राह्मणाचे धन चोरले—

अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः । हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः ॥ २,११.

असा माणूस निर्जन अरण्यात ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो; रत्न चोरणारा नीच जातीत जन्म घेतो.

यंयं काममभिध्यायेत्स तल्लिङ्गोऽभिजायते । नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ॥ २,११.

ज्या ज्या इच्छेचा तो विचार करतो, त्याच त्या गुणाने तो जन्म घेतो; त्याला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही.

न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः । वाक्चक्षुर्नासिका कर्णौ गुदं मूत्रस्य सञ्चरः ॥ २,११.

पाणी त्याला ओले करत नाही, वारा त्याला वाळवू शकत नाही. तोंड, डोळे, नाक, कान, गुदद्वार आणि मूत्राचा मार्ग—

अण्डजादिकजन्तूनां छिद्राण्येतानि सर्वशः । आनाभेर्मूर्धपर्यन्तमूर्ध्वच्छिद्राणि चाष्ट वै ॥ २,११.

अंडज आणि इतर सर्व प्राण्यांना ही छिद्रे असतात; नाभीपासून डोक्यापर्यंत वरच्या बाजूने आठ छिद्रे असतात.

सन्तः सुकृतिनो मर्त्या ऊर्ध्वच्छिद्रेण यान्ति वै । मृताहे वार्षिकं यावद्यथोक्तविधिना खग ॥ २,११.

सज्जन आणि पुण्यवान माणसे या वरच्या छिद्रातून जातात; मृत्यूच्या दिवशी किंवा वार्षिक श्राद्धापर्यंत, सांगितलेल्या पद्धतीने, हे पक्षिराजा—

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि निर्धनोऽपि हि मानवः । देहे यत्र वसेज्जन्तुस्तत्र भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥ २,११.

माणसाने, जरी तो गरीब असला तरी, सर्व कर्मे करावीत; ज्या ठिकाणी जीव शरीरात वास करतो, तिथेच तो शुभ-अशुभ फळे भोगतो.

मनोवाक्कायजान्दोषांस्तथां भुङ्क्ते खगेश्वर । मृतः स सुखमाप्नोति मायापाशैर्न बध्यते । पाशबद्धो नरो यस्तु विकर्मनिरतो भवेत् ॥ २,११.

हे पक्षिराजा, मन, वाणी आणि शरीराने केलेल्या दोषांचे फळ तो तसंच भोगतो; मृत्यूनंतर तो सुख पावतो आणि मायाच्या बंधनात अडकत नाही. पण जो माणूस पाशांनी बांधला गेला आहे आणि अधर्मात रमतो—

श्रीगरुडमहापुराणम् १२ श्रीकृष्ण उवाच । एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः । मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये ॥ २,१२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: अशा प्रकारे, हे तार्क्ष्य, जीवनाचा परिणाम तुला सांगितला, माणसांच्या हितासाठी आणि प्रेतावस्था टाळण्यासाठी.

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः । अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः ॥ २,१२.

चौर्‍यासी लाख प्राणी आहेत आणि ते चार प्रकारचे आहेत: अंड्यातून जन्मणारे, घामातून जन्मणारे, बीजातून जन्मणारे आणि गर्भातून जन्मणारे.

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः । स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु ॥ २,१२.

एकवीस लाख प्राणी अंड्यातून जन्म घेतात असे सांगितले आहे; तसेच घामातून आणि बीजातून जन्मणारेही अनुक्रमे सांगितले आहेत.

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे । सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम् ॥ २,१२.

गर्भातून जन्मणारे, म्हणजे माणसे आणि इतर, असेही सांगितले आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये माणसाचा जन्म खरोखरच दुर्मिळ आहे.

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते । ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः ॥ २,१२.

पाच इंद्रियांचं मिळणं हे मोठ्या पुण्यानं होतं. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि त्यांचे उपजाती असे सर्व यामुळं वेगळे ओळखले जातात.

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः ॥ २,१२.

धोबी, चर्मकार, नट, बुरुड, नाविक, मेढ आणि भिल्ल हे सातजण नीच जातीचे मानले जातात.

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः । जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः ॥ २,१२.

म्लेच्छ आणि इतर लोकांमध्ये भिन्नता असल्यामुळे अनेक जाती निर्माण झाल्या आहेत. सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो जातींचे फरक आहेत.

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः । आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्येही हजारो प्रकारचे भेद आहेत. खाणं, मैथुन, झोप, भीती आणि राग हे सर्वांना समान आहेत.

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः । एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः ॥ २,१२.

सर्व प्राण्यांमध्ये खरी विवेकबुद्धी फारच दुर्मिळ आहे. एक पाय असणारे वगैरे अशा अनेक प्रकारचे शरीरांचे भेद आहेत.

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते । ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः ॥ २,१२.

जिथे कृष्णसार हरिण असतो, ती जागा धर्माची मानली जाते. तिथे ब्रह्मा पासून सर्व देवता पूर्णपणे वास करतात.