गरुडपुराणम्

तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः । भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक्श्राद्धे कृते सति ॥ २,१०.

त्या अन्नामुळे आपल्या कुळातील जे दुसऱ्या जन्माला गेले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते, जर श्राद्ध नीट पार पाडले असेल.

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु ॥ २,१०.

जर माणसांनी अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने श्राद्ध केले, तर त्या अर्पणामुळे चांडाळ, पुक्कस आणि नीच योनीतील लोक तृप्त होतात.

एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते ॥ २,१०.

हे पक्ष्या, आप्तांनी येथे जे काही अर्पण केले, अन्न आणि भाज्यांनी केलेले श्राद्ध केल्याने तृप्ती मिळते.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले ॥ २,१०.

तू विचारलेस त्यानुसार हे सर्व मी तुला सांगितले आहे—नवा देह लगेच मिळतो की उशिरा, हे पृथ्वीवर कसे घडते.

पृष्टवानसि तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः । सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम् ॥ २,१०.

तू विचारलेस म्हणून मी तुला संक्षिप्तपणे सांगतो—नवा देह लगेच मिळतो की थोड्या विलंबाने, दोन्ही प्रकारे.

यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु । अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः ॥ २,१०.

मृत्यूनंतर माणसाला काय विशेष मिळते ते माझ्याकडून ऐक. जशी धूर नसलेली ज्योत, तशी अंगठ्याएवढी व्यक्ती बाहेर येते.

देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते । यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत् ॥ २,१०.

तो लगेच एक वायुरूप देह धारण करतो; जशी जळव मागचा भाग काढते तशी.

स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् । एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा ॥ २,१०.

जेव्हा श्रेष्ठ पायाची स्थिरता दृढ होते, तेव्हा देहधारी जीव आपला मागचा देह सोडतो.

भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः । विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम् ॥ २,१०.

भोगासाठी आधी वायूपासून बनलेला देह येतो, जसा मरणाऱ्या माणसाचे इंद्रिय विषयांना धरते.

निर्व्यापारं तच्च देहे वायुनैव स गच्छति । शरीरं यदवाप्नोति तच्चाप्युत्क्वम्यति स्वयम् ॥ २,१०.

तो देह काहीही करत नाही, फक्त वाऱ्याच्या साहाय्याने देहातून निघून जातो; ज्या देहात तो पोचतो, तोही आपोआप सोडतो.

गृहीत्वा स्वं विनिर्याति जीवो गर्भ ईवाशयात् । उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ॥ २,१०.

जसा गर्भ आपल्या ठिकाणाहून बाहेर पडतो, तसा जीव आपला सूक्ष्म देह घेऊन निघून जातो; तो निघत असो, थांबत असो किंवा भोग घेत असो, गुणांनी युक्त असतो.

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः । आतिवाहिकमित्येवं वायवीयं वदन्ति हि ॥ २,१०.

मूढ लोक हे पाहू शकत नाहीत, पण ज्यांना ज्ञानदृष्टी आहे ते पाहतात; म्हणून त्याला 'आतिवाहिक' किंवा 'वायवीय' असे म्हणतात.

एवं तु यातुधानानां तमेव च वदन्ति हि । सुपर्ण ईदृशो देहो नृणां भवति पिण्डजः ॥ २,१०.

याच प्रकारे यातुधानांसाठीही असेच सांगितले जाते; हे सुपर्णा, माणसांसाठी असा देह पिंडापासून निर्माण होतो.

पुत्रादिभिः कृताश्चेत्स्युः पिण्डा दश दशाहिकाः । पिण्डजेन तु देहेन वायुजश्चैकतां व्रजेत् ॥ २,१०.

मुलांनी आणि इतरांनी जर दहा दिवस दहा पिंडे दिली, तर पिंडातून झालेला देह आणि वायूपासून झालेला देह एकत्र येतात.

पिण्डजो यदि नैव स्याद्वायुजोऽर्हति यातनाम् । देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिः पक्षीन्द्रेत्यवधारय ॥ २,१०.

जर पिंडातून झालेला देह नसेल, तर वायवीय देह यातना भोगतो; जसा या देहात जीवाला बालपण, तारुण्य आणि वार्धक्य येते, तसा दुसरा देह मिळतो, हे पक्षिराज, समजून घे.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २,१०.

जसा मनुष्य जुने कपडे टाकून नवे घेतो, तसा देहधारी जीव जुने देह सोडून नवे देह घेतो.

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २,१०.

त्याला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी ओल करू शकत नाही आणि वारा वाळवू शकत नाही.

वायवीयां तनुं याति सद्य इत्युक्तमेव ते । प्राप्तिर्विलंबतो यस्य तं देहं खलु मे शृणु ॥ २,१०.

त्याला लगेच वायवीय देह मिळतो असे सांगितले आहे; पण मिळण्यात उशीर झाला तर तो देह कसा असतो ते ऐक.

क्वचिद्विलंबतो देहं पिण्डजं स समाप्नुयात् । अथो गतो याम्यलोकं स्वीयकर्मानुसारतः ॥ २,१०.

कधी कधी त्याला उशिराने पिंडातून झालेला देह मिळतो; मग तो आपल्या कर्मानुसार यमलोकात जातो.

चित्रगुप्तस्यवाक्येन निरयाणि भुनक्ति सः । यातनाःसमवाप्याथ पशुपक्ष्यादिकीं तनुम् ॥ २,१०.

चित्रगुप्ताच्या आज्ञेने तो नरकातल्या यातना भोगतो; त्या यातना भोगून मग प्राणी, पक्षी वगैरे देह मिळतो.

या गृह्णाति नरः सा स्यान्मोहेन ममतास्पदम् । शुभाशुभं कर्मफलं भुक्त्वा मुच्यते मानवः ॥ २,१०.

माणूस जो देह घेतो तो मोह आणि ममतेचे कारण बनतो; शुभ-अशुभ कर्मफळे भोगून मग तो मुक्त होतो.

गरुड उवाच । तीर्त्वा दुः खभवाम्भोधिं भवन्तं कथमाप्नुयात् । बहुपातकयुक्तोऽपि तद्वदस्व दयानिधे ॥ २,१०.

गरुड म्हणाला: दुःखाच्या आणि जन्ममरणाच्या समुद्रातून पार गेल्यावर, कितीही पाप असले तरी, भगवंताला कसा मिळता येईल? कृपावंत, ते मला सांगा.

भूयो दुः खस्य संसर्गो नरस्य न भवेद्यथा । ब्रूहि शुश्रूषमाणस्य पृच्छतो मे रमापते ॥ २,१०.

पुन्हा माणसाला दुःखाचा संबंध येऊ नये म्हणून, मी विचारतो आहे, लक्ष देऊन ऐकतो आहे, हे लक्ष्मीपती, मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ २,१०.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो माणूस आपल्या कर्मात रमतो, तो सिद्धी मिळवतो; आपले कर्तव्य करताना कशी सिद्धी मिळते ते ऐक.

कर्मविभ्रष्टकालुष्यो वासुदेवानुचिन्तया । बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ॥ २,१०.

ज्याची कर्मे भ्रष्ट आणि अशुद्ध आहेत, तो वासुदेवाचे चिंतन करून, शुद्ध बुद्धीने आणि धैर्याने स्वतःला संयमित करून,

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च । विरक्तसेवी लब्ध्वाशी यतवाक्कायमानसः ॥ २,१०.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध हे इंद्रियांचे विषय सोडून, आसक्ती आणि द्वेष बाजूला ठेवून, ज्याने विरक्ती अंगीकारली आहे, जे मिळेल त्यात समाधान मानतो, आणि आपली वाणी, शरीर, मन यांवर संयम ठेवतो—

ध्यानयोगपरो नित्यं वैरग्यं समुपाश्रितः । अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ॥ २,१०.

जो नेहमी ध्यान आणि योग साधनेत मग्न असतो, ज्याने वैराग्य घट्ट धरले आहे, अहंकार, बल, गर्व, इच्छा, राग आणि मालकीची भावना सोडली आहे—

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते । अतः परं नृणां कृत्यं नास्ति कश्यपनन्दन ॥ २,१०.

जो मीपण आणि माझेपण सोडतो, शांत असतो, तो ब्रह्माशी एकरूप होण्यासाठी पात्र ठरतो; यापुढे माणसाने काही करावयाचे उरलेले नाही, हे कश्यपपुत्रा.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११ गरुड उवाच । मानुषत्वं लभेत्कस्मान्मृत्युमाप्नोति तत्कथम् । म्रियते कः सुरश्रेष्ठ देहमाश्रित्य कुत्रचित् ॥ २,११.

गरुड म्हणाला: माणसाला जन्म कसा मिळतो आणि मृत्यू कसा येतो? कोण मरतो, हे देह धारण करून, आणि कुठे?