गरुडपुराणम्

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् । ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम् ॥ २,१०.

देवतांपेक्षा आधी पितरांचे तृप्तीचे कार्य शुभ मानले जाते. जे लोक पितरांची, देवांची, ब्राह्मणांची आणि अग्नीची पूजा करतात—

सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते । स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् ॥ २,१०.

ते लोक स्मृतीने सांगितलेल्या पद्धतीने, आपल्या सामर्थ्यानुसार श्राद्ध करून सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी असलेल्या मलाच पूजतात.

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः । अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥ २,१०.

माणसांनी पृथ्वीवर केलेले अन्नवितरण ब्रह्मापासून गवताच्या पातीपर्यंत साऱ्या जगाला आनंद देतं.

तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर ॥ २,१०.

त्यामुळे जे पिशाच्च झाले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते. आकाशात फिरणाऱ्या, स्नान किंवा धुण्याचे पाणी जमिनीवर पडते—

तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते । यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले ॥ २,१०.

त्यामुळे जे झाडे झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे सुगंधी पाणी पृथ्वीवर पडते—

तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः । ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः ॥ २,१०.

त्यामुळे जे देवत्व प्राप्त झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे आपल्या कुळाबाहेरचे, विधीसाठी अयोग्य आणि संस्काररहित आहेत—

विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः । भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम् ॥ २,१०.

जे पतित झाले आहेत, जे विखुरलेले अन्न, झाडून काढलेले किंवा पाणी यावर जगतात, जे जेवणानंतरचे किंवा दिवसात घेतलेले पाणी असते—

ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै । पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये ॥ २,१०.

त्यामुळे ब्राह्मण आणि इतर, तसेच जे पिशाच्च किंवा किडे-मुंग्या झाले आहेत, त्यांनाही तृप्ती मिळते.

उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः । तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः ॥ २,१०.

जेव्हा पृथ्वीवर पिंड अर्पण केले जाते आणि अन्नाची इच्छा असणारे असतात, तेव्हा त्याच अर्पणामुळे जे मानवजन्माला आले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते.

एवं वै क्रियमाणानां तेषां चैव द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥ २,१०.

अशी ही द्विज पितरांसाठी विधी होत असताना, शुद्ध किंवा उरलेले पाणी किंवा अन्न जरी विखुरले गेले—

तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः । भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक्श्राद्धे कृते सति ॥ २,१०.

त्या अन्नामुळे आपल्या कुळातील जे दुसऱ्या जन्माला गेले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते, जर श्राद्ध नीट पार पाडले असेल.

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु ॥ २,१०.

जर माणसांनी अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने श्राद्ध केले, तर त्या अर्पणामुळे चांडाळ, पुक्कस आणि नीच योनीतील लोक तृप्त होतात.

एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते ॥ २,१०.

हे पक्ष्या, आप्तांनी येथे जे काही अर्पण केले, अन्न आणि भाज्यांनी केलेले श्राद्ध केल्याने तृप्ती मिळते.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले ॥ २,१०.

तू विचारलेस त्यानुसार हे सर्व मी तुला सांगितले आहे—नवा देह लगेच मिळतो की उशिरा, हे पृथ्वीवर कसे घडते.

पृष्टवानसि तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः । सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम् ॥ २,१०.

तू विचारलेस म्हणून मी तुला संक्षिप्तपणे सांगतो—नवा देह लगेच मिळतो की थोड्या विलंबाने, दोन्ही प्रकारे.

यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु । अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः ॥ २,१०.

मृत्यूनंतर माणसाला काय विशेष मिळते ते माझ्याकडून ऐक. जशी धूर नसलेली ज्योत, तशी अंगठ्याएवढी व्यक्ती बाहेर येते.

देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते । यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत् ॥ २,१०.

तो लगेच एक वायुरूप देह धारण करतो; जशी जळव मागचा भाग काढते तशी.

स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् । एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा ॥ २,१०.

जेव्हा श्रेष्ठ पायाची स्थिरता दृढ होते, तेव्हा देहधारी जीव आपला मागचा देह सोडतो.

भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः । विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम् ॥ २,१०.

भोगासाठी आधी वायूपासून बनलेला देह येतो, जसा मरणाऱ्या माणसाचे इंद्रिय विषयांना धरते.

निर्व्यापारं तच्च देहे वायुनैव स गच्छति । शरीरं यदवाप्नोति तच्चाप्युत्क्वम्यति स्वयम् ॥ २,१०.

तो देह काहीही करत नाही, फक्त वाऱ्याच्या साहाय्याने देहातून निघून जातो; ज्या देहात तो पोचतो, तोही आपोआप सोडतो.

गृहीत्वा स्वं विनिर्याति जीवो गर्भ ईवाशयात् । उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ॥ २,१०.

जसा गर्भ आपल्या ठिकाणाहून बाहेर पडतो, तसा जीव आपला सूक्ष्म देह घेऊन निघून जातो; तो निघत असो, थांबत असो किंवा भोग घेत असो, गुणांनी युक्त असतो.

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः । आतिवाहिकमित्येवं वायवीयं वदन्ति हि ॥ २,१०.

मूढ लोक हे पाहू शकत नाहीत, पण ज्यांना ज्ञानदृष्टी आहे ते पाहतात; म्हणून त्याला 'आतिवाहिक' किंवा 'वायवीय' असे म्हणतात.

एवं तु यातुधानानां तमेव च वदन्ति हि । सुपर्ण ईदृशो देहो नृणां भवति पिण्डजः ॥ २,१०.

याच प्रकारे यातुधानांसाठीही असेच सांगितले जाते; हे सुपर्णा, माणसांसाठी असा देह पिंडापासून निर्माण होतो.

पुत्रादिभिः कृताश्चेत्स्युः पिण्डा दश दशाहिकाः । पिण्डजेन तु देहेन वायुजश्चैकतां व्रजेत् ॥ २,१०.

मुलांनी आणि इतरांनी जर दहा दिवस दहा पिंडे दिली, तर पिंडातून झालेला देह आणि वायूपासून झालेला देह एकत्र येतात.

पिण्डजो यदि नैव स्याद्वायुजोऽर्हति यातनाम् । देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिः पक्षीन्द्रेत्यवधारय ॥ २,१०.

जर पिंडातून झालेला देह नसेल, तर वायवीय देह यातना भोगतो; जसा या देहात जीवाला बालपण, तारुण्य आणि वार्धक्य येते, तसा दुसरा देह मिळतो, हे पक्षिराज, समजून घे.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २,१०.

जसा मनुष्य जुने कपडे टाकून नवे घेतो, तसा देहधारी जीव जुने देह सोडून नवे देह घेतो.

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २,१०.

त्याला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी ओल करू शकत नाही आणि वारा वाळवू शकत नाही.

वायवीयां तनुं याति सद्य इत्युक्तमेव ते । प्राप्तिर्विलंबतो यस्य तं देहं खलु मे शृणु ॥ २,१०.

त्याला लगेच वायवीय देह मिळतो असे सांगितले आहे; पण मिळण्यात उशीर झाला तर तो देह कसा असतो ते ऐक.

क्वचिद्विलंबतो देहं पिण्डजं स समाप्नुयात् । अथो गतो याम्यलोकं स्वीयकर्मानुसारतः ॥ २,१०.

कधी कधी त्याला उशिराने पिंडातून झालेला देह मिळतो; मग तो आपल्या कर्मानुसार यमलोकात जातो.