गरुडपुराणम्

इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं रामो विस्मितमानसः ॥ २,१०.

सीतेचे हे प्रेमळ बोल ऐकून रामाच्या मनात आश्चर्य दाटून आले.

आश्चर्यमिति तज्ज्ञात्वा तदा स्वस्थानमागमत् । सीतया पितरो दृष्टा यथा तत्ते निवेदितम् ॥ २,१०.

हे सर्व अद्भुत आहे असं ओळखून राम आपल्या जागी परत गेला. सीतेने जसं सांगितलं तसं तिला पूर्वज दिसले.

अपरं श्राद्धमाहात्म्यं किञ्चिच्छृणु समासतः । अमावस्यादिने प्राप्ते गृहद्वारे समास्थिताः ॥ २,१०.

आता श्राद्धाच्या आणखी एका महत्त्वाची गोष्ट थोडक्यात ऐक. अमावस्येच्या दिवशी पूर्वज वाऱ्यासारखे होऊन घराच्या दारात उभे राहतात.

वायुभूताः प्रवाञ्छन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासासमाकुलाः ॥ २,१०.

पूर्वज वाऱ्यासारखे होऊन, सूर्यास्तापर्यंत उपाशी-तपाशी राहून, माणसांच्या श्राद्धाची आतुरतेने वाट पाहतात.

ततश्चास्तं गते सूर्ये निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वसन्तश्चिरं यान्ति गर्हयन्तस्तु वंशजम् ॥ २,१०.

सूर्यास्त झाला की, आशा हरपून, दुःखाने भरून, दीर्घ श्वास घेत घेत, ते आपल्या वंशजाला दोष देत निघून जातात.

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन अमायां कर्तुमर्हति । यदि श्राद्धं प्रकुर्वन्ति पुत्राद्यास्तस्य बान्धवाः ॥ २,१०.

म्हणून अमावस्येला श्राद्ध मनापासून करावं. जर मुलं किंवा इतर नातेवाईक श्राद्ध करतात, तर—

उद्धृता ये गयाश्राद्धे ब्रह्मलोकञ्च तैः सह । भजन्ते क्षुत्पिपासा वा न तेषां जायते क्वचित् ॥ २,१०.

गयेला श्राद्ध केल्यामुळे जे पूर्वज मुक्त होतात, ते सर्व ब्रह्मलोकात पोहोचतात; त्यांना कधीच उपासमार किंवा तहान लागत नाही.

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन सम्यक्कुर्याद्विचक्षणः । तस्माच्छ्राद्धं चरेद्भक्त्या शाकैरपि यथाविधि ॥ २,१०.

म्हणून बुद्धिमान माणसाने श्राद्ध नीट आणि काळजीपूर्वक करावं. नियमाप्रमाणे, अगदी फक्त भाज्यांनीही, भक्तीने श्राद्ध करावं.

कुर्वीत समये श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति । आयुः पुत्रान्यशः स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम् ॥ २,१०.

योग्य वेळी श्राद्ध केल्यास कुणीही घरात दुर्दैवी होत नाही; दीर्घायुष्य, मुले, कीर्ती, स्वर्ग, यश, आरोग्य, बळ आणि संपत्ती मिळते.

पशून्सौख्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् । देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते ॥ २,१०.

पितरांची पूजा केल्याने माणसाला जनावरे, सुख, धन आणि धान्य मिळते. देवांची पूजा जरी केली तरी पितरांचे कार्य नेहमीच त्याहून श्रेष्ठ असते.

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् । ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम् ॥ २,१०.

देवतांपेक्षा आधी पितरांचे तृप्तीचे कार्य शुभ मानले जाते. जे लोक पितरांची, देवांची, ब्राह्मणांची आणि अग्नीची पूजा करतात—

सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते । स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् ॥ २,१०.

ते लोक स्मृतीने सांगितलेल्या पद्धतीने, आपल्या सामर्थ्यानुसार श्राद्ध करून सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी असलेल्या मलाच पूजतात.

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः । अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥ २,१०.

माणसांनी पृथ्वीवर केलेले अन्नवितरण ब्रह्मापासून गवताच्या पातीपर्यंत साऱ्या जगाला आनंद देतं.

तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर ॥ २,१०.

त्यामुळे जे पिशाच्च झाले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते. आकाशात फिरणाऱ्या, स्नान किंवा धुण्याचे पाणी जमिनीवर पडते—

तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते । यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले ॥ २,१०.

त्यामुळे जे झाडे झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे सुगंधी पाणी पृथ्वीवर पडते—

तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः । ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः ॥ २,१०.

त्यामुळे जे देवत्व प्राप्त झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे आपल्या कुळाबाहेरचे, विधीसाठी अयोग्य आणि संस्काररहित आहेत—

विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः । भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम् ॥ २,१०.

जे पतित झाले आहेत, जे विखुरलेले अन्न, झाडून काढलेले किंवा पाणी यावर जगतात, जे जेवणानंतरचे किंवा दिवसात घेतलेले पाणी असते—

ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै । पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये ॥ २,१०.

त्यामुळे ब्राह्मण आणि इतर, तसेच जे पिशाच्च किंवा किडे-मुंग्या झाले आहेत, त्यांनाही तृप्ती मिळते.

उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः । तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः ॥ २,१०.

जेव्हा पृथ्वीवर पिंड अर्पण केले जाते आणि अन्नाची इच्छा असणारे असतात, तेव्हा त्याच अर्पणामुळे जे मानवजन्माला आले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते.

एवं वै क्रियमाणानां तेषां चैव द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥ २,१०.

अशी ही द्विज पितरांसाठी विधी होत असताना, शुद्ध किंवा उरलेले पाणी किंवा अन्न जरी विखुरले गेले—

तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः । भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक्श्राद्धे कृते सति ॥ २,१०.

त्या अन्नामुळे आपल्या कुळातील जे दुसऱ्या जन्माला गेले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते, जर श्राद्ध नीट पार पाडले असेल.

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु ॥ २,१०.

जर माणसांनी अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने श्राद्ध केले, तर त्या अर्पणामुळे चांडाळ, पुक्कस आणि नीच योनीतील लोक तृप्त होतात.

एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते ॥ २,१०.

हे पक्ष्या, आप्तांनी येथे जे काही अर्पण केले, अन्न आणि भाज्यांनी केलेले श्राद्ध केल्याने तृप्ती मिळते.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले ॥ २,१०.

तू विचारलेस त्यानुसार हे सर्व मी तुला सांगितले आहे—नवा देह लगेच मिळतो की उशिरा, हे पृथ्वीवर कसे घडते.

पृष्टवानसि तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः । सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम् ॥ २,१०.

तू विचारलेस म्हणून मी तुला संक्षिप्तपणे सांगतो—नवा देह लगेच मिळतो की थोड्या विलंबाने, दोन्ही प्रकारे.

यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु । अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः ॥ २,१०.

मृत्यूनंतर माणसाला काय विशेष मिळते ते माझ्याकडून ऐक. जशी धूर नसलेली ज्योत, तशी अंगठ्याएवढी व्यक्ती बाहेर येते.

देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते । यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत् ॥ २,१०.

तो लगेच एक वायुरूप देह धारण करतो; जशी जळव मागचा भाग काढते तशी.

स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् । एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा ॥ २,१०.

जेव्हा श्रेष्ठ पायाची स्थिरता दृढ होते, तेव्हा देहधारी जीव आपला मागचा देह सोडतो.

भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः । विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम् ॥ २,१०.

भोगासाठी आधी वायूपासून बनलेला देह येतो, जसा मरणाऱ्या माणसाचे इंद्रिय विषयांना धरते.