गरुडपुराणम्

विमृश्य सुचिरं कालमिदं किमिति सत्वरम् । किञ्चित्क्वचिद्गता साध्वी त्रपायाः कारणेन हि ॥ २,१०.

खूप वेळ विचार करून, हे असं का झालं याचा त्याने शोध घेतला; ती सती लाजेच्या कारणाने कुठेतरी गेली होती.

किं वा न भोजयन्विप्रान्सी तामन्वेषयाम्यहम् । विमृशन्नेवमेवं स स्वयं विप्रानभोजयत् ॥ २,१०.

मी ब्राह्मणांना जेवू का घालू नये? मी हे विचार करत तिला शोधायला गेलो, आणि म्हणून मी स्वतः ब्राह्मणांना जेवू घातले नाही.

गतेषु द्विजमुख्येषु प्रियां रामोऽब्रवीदिदम् । कथं तलासु लीना त्वं मुनीन्दृष्ट्वा समागतान् ॥ २,१०.

सर्व ब्राह्मण गेले की, रामाने आपल्या प्रियेला विचारले, "मुनिंना एकत्र पाहून तू तळघरात कशी लपलीस?"

तत्सर्वं मम तन्वङ्गि कारणं वद मा चिरम् । एवमुक्ता तदा भर्त्रा सीता साधोमुखी स्थिता । मुञ्चन्ती चाश्रुसंघातं राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २,१०.

"हे सर्व असं का झालं, ते मला लवकर सांग," असं पतीने म्हटल्यावर, सीता लाजून खाली मान घालून, डोळ्यातून अश्रू वाहत, राघवाला म्हणाली.

सीतोवाच । शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम् ॥ २,१०.

सीता म्हणाली, "नाथा, मी इथे एक अद्भुत गोष्ट पाहिली, ती ऐका."

पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाग्रे तु राघवः । सर्वाभरणसंयुक्तोद्वौ चान्यौ च तथाविधौ ॥ २,१०.

राघवा, मी तुझ्या वडिलांना ब्राह्मणांसमोर सर्व अलंकारांनी सजलेले पाहिले, आणि त्यांच्यासारखे अजून दोन जणही होते.

दृष्ट्वा त्वत्पितरञ्चाहमपक्रान्ता तवान्तिकात् । वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरः प्रभो ॥ २,१०.

तुझ्या वडिलांना पाहिल्यावर मी तुझ्या जवळून निघून गेले, कारण मी झाडाच्या साली आणि मृगाच्या कातडीने झाकलेली होते. अशा अवस्थेत मी राजासमोर कशी जाऊ?

भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुहाहृतम् । स्वहस्तेन कथं देयं राज्ञे वा भोजनं मया ॥ २,१०.

शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, हे मी प्रत्यक्ष अनुभवलेलं सत्य सांगते. मी स्वतःच्या हाताने राजाला जेवण कसं देऊ?

दासानामपि ये दासा नोपभुञ्जन्ति कर्हिचित् । तृणपात्रे कथं तस्मै अन्नं दातुं हि शक्रुयाम् ॥ २,१०.

दासांचे दासही अशा प्रकारे कधीच जेवत नाहीत; मग मी गवताच्या पात्रात त्यांना अन्न कसं देऊ शकले असते?

याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वाभरणभूषिता । सा स्वेदमलदिग्धाङ्गी कथं यास्यामि भूपतिम् । अपकृष्टास्मि तेनाहं त्रपया रघुनन्दन । श्रीभागवानुवाच ॥ २,१०.

पूर्वी मी राजाने सर्व अलंकारांनी सजलेली पाहिली होती, पण आता मी घाम आणि मळाने माखलेली आहे, अशा अवस्थेत मी भूमीच्या स्वामीसमोर कशी जाऊ? म्हणून, रघुकुळातील आनंदा, मला लाज वाटली आणि मी मागे सरले.

इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं रामो विस्मितमानसः ॥ २,१०.

सीतेचे हे प्रेमळ बोल ऐकून रामाच्या मनात आश्चर्य दाटून आले.

आश्चर्यमिति तज्ज्ञात्वा तदा स्वस्थानमागमत् । सीतया पितरो दृष्टा यथा तत्ते निवेदितम् ॥ २,१०.

हे सर्व अद्भुत आहे असं ओळखून राम आपल्या जागी परत गेला. सीतेने जसं सांगितलं तसं तिला पूर्वज दिसले.

अपरं श्राद्धमाहात्म्यं किञ्चिच्छृणु समासतः । अमावस्यादिने प्राप्ते गृहद्वारे समास्थिताः ॥ २,१०.

आता श्राद्धाच्या आणखी एका महत्त्वाची गोष्ट थोडक्यात ऐक. अमावस्येच्या दिवशी पूर्वज वाऱ्यासारखे होऊन घराच्या दारात उभे राहतात.

वायुभूताः प्रवाञ्छन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासासमाकुलाः ॥ २,१०.

पूर्वज वाऱ्यासारखे होऊन, सूर्यास्तापर्यंत उपाशी-तपाशी राहून, माणसांच्या श्राद्धाची आतुरतेने वाट पाहतात.

ततश्चास्तं गते सूर्ये निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वसन्तश्चिरं यान्ति गर्हयन्तस्तु वंशजम् ॥ २,१०.

सूर्यास्त झाला की, आशा हरपून, दुःखाने भरून, दीर्घ श्वास घेत घेत, ते आपल्या वंशजाला दोष देत निघून जातात.

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन अमायां कर्तुमर्हति । यदि श्राद्धं प्रकुर्वन्ति पुत्राद्यास्तस्य बान्धवाः ॥ २,१०.

म्हणून अमावस्येला श्राद्ध मनापासून करावं. जर मुलं किंवा इतर नातेवाईक श्राद्ध करतात, तर—

उद्धृता ये गयाश्राद्धे ब्रह्मलोकञ्च तैः सह । भजन्ते क्षुत्पिपासा वा न तेषां जायते क्वचित् ॥ २,१०.

गयेला श्राद्ध केल्यामुळे जे पूर्वज मुक्त होतात, ते सर्व ब्रह्मलोकात पोहोचतात; त्यांना कधीच उपासमार किंवा तहान लागत नाही.

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन सम्यक्कुर्याद्विचक्षणः । तस्माच्छ्राद्धं चरेद्भक्त्या शाकैरपि यथाविधि ॥ २,१०.

म्हणून बुद्धिमान माणसाने श्राद्ध नीट आणि काळजीपूर्वक करावं. नियमाप्रमाणे, अगदी फक्त भाज्यांनीही, भक्तीने श्राद्ध करावं.

कुर्वीत समये श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति । आयुः पुत्रान्यशः स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम् ॥ २,१०.

योग्य वेळी श्राद्ध केल्यास कुणीही घरात दुर्दैवी होत नाही; दीर्घायुष्य, मुले, कीर्ती, स्वर्ग, यश, आरोग्य, बळ आणि संपत्ती मिळते.

पशून्सौख्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् । देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते ॥ २,१०.

पितरांची पूजा केल्याने माणसाला जनावरे, सुख, धन आणि धान्य मिळते. देवांची पूजा जरी केली तरी पितरांचे कार्य नेहमीच त्याहून श्रेष्ठ असते.

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् । ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम् ॥ २,१०.

देवतांपेक्षा आधी पितरांचे तृप्तीचे कार्य शुभ मानले जाते. जे लोक पितरांची, देवांची, ब्राह्मणांची आणि अग्नीची पूजा करतात—

सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते । स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् ॥ २,१०.

ते लोक स्मृतीने सांगितलेल्या पद्धतीने, आपल्या सामर्थ्यानुसार श्राद्ध करून सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी असलेल्या मलाच पूजतात.

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः । अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥ २,१०.

माणसांनी पृथ्वीवर केलेले अन्नवितरण ब्रह्मापासून गवताच्या पातीपर्यंत साऱ्या जगाला आनंद देतं.

तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर ॥ २,१०.

त्यामुळे जे पिशाच्च झाले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते. आकाशात फिरणाऱ्या, स्नान किंवा धुण्याचे पाणी जमिनीवर पडते—

तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते । यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले ॥ २,१०.

त्यामुळे जे झाडे झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे सुगंधी पाणी पृथ्वीवर पडते—

तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः । ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः ॥ २,१०.

त्यामुळे जे देवत्व प्राप्त झाले आहेत त्यांनाही तृप्ती मिळते. तसेच जे आपल्या कुळाबाहेरचे, विधीसाठी अयोग्य आणि संस्काररहित आहेत—

विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः । भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम् ॥ २,१०.

जे पतित झाले आहेत, जे विखुरलेले अन्न, झाडून काढलेले किंवा पाणी यावर जगतात, जे जेवणानंतरचे किंवा दिवसात घेतलेले पाणी असते—

ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै । पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये ॥ २,१०.

त्यामुळे ब्राह्मण आणि इतर, तसेच जे पिशाच्च किंवा किडे-मुंग्या झाले आहेत, त्यांनाही तृप्ती मिळते.

उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः । तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः ॥ २,१०.

जेव्हा पृथ्वीवर पिंड अर्पण केले जाते आणि अन्नाची इच्छा असणारे असतात, तेव्हा त्याच अर्पणामुळे जे मानवजन्माला आले आहेत त्यांना तृप्ती मिळते.