गरुडपुराणम्

यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु । तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति ॥ २,१०.

पितरांना ज्या ज्या योनींमध्ये जे जे अन्न मिळतं, तेच अन्न श्राद्धामुळे त्यांना मिळतं.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् । तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥ २,१०.

जसं गायी हरवल्या तरी वासरू आईला शोधून काढतं, तसंच, हे ब्राह्मण, जीव जिथे असेल तिथे अन्न पोहोचतं.

पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह । एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः ॥ २,१०.

पितर आणि सर्व देव हे नेहमी श्राद्धाचे भोक्ते मानले जातात; ते नेहमी श्राद्धाचा स्वीकार करून पितरांना तृप्त करतात.

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः । प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः ॥ २,१०.

वसु, रुद्र आणि आदित्य हे अदितीचे पुत्र आहेत, आणि पितर हे श्राद्धाचे देव आहेत. जेव्हा श्राद्धात त्यांना तृप्त केले जाते, तेव्हा ते माणसांच्या पितरांना आनंदित करतात.

आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा । दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम् ॥ २,१०.

जशी एक गरोदर स्त्री स्वतःमध्ये आणि आपल्या पोटातील बाळात आनंद मानते, तशीच देव आणि माणसांचे पितर श्राद्धाच्या अर्पणांनी तृप्त होतात.

हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् । अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम् ॥ २,१०.

श्राद्धाचा काळ आला आहे हे ऐकून पितर आनंदित होतात; एकमेकांचा मनात विचार करून, ते विचाराच्या वेगाने तिथे येतात.

ब्राह्मणैः सह चाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः । वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम् ॥ २,१०.

आकाशात वास करणारे पितर ब्राह्मणांसोबत जेवतात; वाऱ्यासारखे रूप घेऊन ते तिथे थांबतात, आणि जेवल्यावर उच्च स्थानाला जातात.

निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग । प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम् ॥ २,१०.

हे पक्षीराज, श्राद्धाच्या आदल्या दिवशी जेव्हा ब्राह्मणांना बोलावले जाते, तेव्हा पितर त्यांच्यात प्रवेश करून अन्न ग्रहण करतात आणि मग आपल्या घरी परततात.

श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः । उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः ॥ २,१०.

श्राद्ध करणाऱ्याने फक्त एक ब्राह्मण बोलावला असेल, तर वडील त्याच्या पोटात, आजोबा डाव्या बाजूला राहतात.

प्रपितामहो दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डभक्षकः । श्राद्धकाले यमः प्रेतान्पितॄंश्चापि यमालयात् ॥ २,१०.

पणजे उजव्या बाजूला, आणि मागे पिंड खाणारा असतो; श्राद्धाच्या वेळी यम आपल्या घरी असलेल्या प्रेतांना आणि पितरांना सोडतो.

विसर्जयति मानुष्ये निरयस्थांश्च काश्यप । क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतञ्च स्वयङ्कृतम् ॥ २,१०.

कश्यपा, यम नरकात असलेल्यांनाही माणसांत पाठवतो, जे उपाशी असून, स्वतःच्या वाईट कर्मांची आठवण काढतात.

काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् । तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ॥ २,१०.

पुत्र आणि नातवांकडून मध मिसळलेला पायस मिळावा अशी त्यांची इच्छा असते; म्हणून तिथे विधीपूर्वक पायसाने त्यांना तृप्त करावे.

गरुड उवाच । स्वामिन्केनापि ते दृष्टा आगताः पितरो द्विज । लोकादमुष्मादागत्य भुञ्जन्तो भुवि मानद ॥ २,१०.

गरुड म्हणाला: द्विजा, आपल्या लोकांनी त्या पितरांना प्रत्यक्ष पाहिले आहे का, जे त्या लोकातून येऊन पृथ्वीवर अन्न खातात, हे मानदायक?

श्रीभगवानुवाच । गरुत्मञ्छृणु वक्ष्यामि यथा दृष्टास्तु सीतया । पितरो विप्रदेहे वै श्वशुराद्यास्त्रयः क्वचित् ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले: गरुड, मी तुला सांगतो, सिता कधी कधी ब्राह्मणाच्या रूपात, आपल्या सासऱ्यांसह तीन पितरांना प्रत्यक्ष पाहिले होते.

गृहीत्वा पितुराज्ञां वै रामो वनमुपागमत् । ततः पुष्करयात्रार्थं रामोऽयात्सीतया सह ॥ २,१०.

वडिलांची आज्ञा घेऊन राम वनात गेला; त्यानंतर पुष्कर यात्रेसाठी राम सीतेसह गेला.

तीर्थं चापि समागत्य श्राद्धं प्रारब्धवांस्तु सः । फलं पक्वन्तु जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम् ॥ २,१०.

तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर त्याने श्राद्ध सुरू केले; जानकीने तयार केलेले शिजवलेले अन्न तयार झाल्यावर रामाला दिले.

स्नातप्रियोक्तवाक्यात्तु सुस्नाता नमपालयत् । नभोमध्यगते सूर्ये काले कुतुप आगते ॥ २,१०.

स्नान करून आणि शुभ शब्द बोलून, ती नीट स्नान करून नम्रपणे वाट पाहू लागली; सूर्य आकाशाच्या मध्यभागी आला आणि योग्य वेळ झाली.

अयाता ऋःषयः सर्वे ये रामेण निमन्त्रिताः । तान्मुनीनागतान्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मका ॥ २,१०.

रामाने बोलावलेले सर्व ऋषी आले नव्हते; हे पाहून जनकनंदिनी वैदेही,

रामाज्ञयान्नमादाय परिवेष्टुमुपागता । अपासर्पत्ततो दूरे विप्रमध्ये तु संस्थिता ॥ २,१०.

रामाच्या आज्ञेने तिने अन्न घेतले आणि वाढायला पुढे गेली; मग ती थोडी दूर जाऊन ब्राह्मणांच्या मध्ये उभी राहिली.

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं निगूढं सा स्थिता तदा । एकान्ते तु तदा सीतां ज्ञात्वा राघवनन्दनः ॥ २,१०.

झुडपांमध्ये स्वतःला लपवून ती गुप्तपणे तिथे उभी राहिली; त्या वेळी, राघवनंदनाने सीता एकटी आहे हे ओळखले.

विमृश्य सुचिरं कालमिदं किमिति सत्वरम् । किञ्चित्क्वचिद्गता साध्वी त्रपायाः कारणेन हि ॥ २,१०.

खूप वेळ विचार करून, हे असं का झालं याचा त्याने शोध घेतला; ती सती लाजेच्या कारणाने कुठेतरी गेली होती.

किं वा न भोजयन्विप्रान्सी तामन्वेषयाम्यहम् । विमृशन्नेवमेवं स स्वयं विप्रानभोजयत् ॥ २,१०.

मी ब्राह्मणांना जेवू का घालू नये? मी हे विचार करत तिला शोधायला गेलो, आणि म्हणून मी स्वतः ब्राह्मणांना जेवू घातले नाही.

गतेषु द्विजमुख्येषु प्रियां रामोऽब्रवीदिदम् । कथं तलासु लीना त्वं मुनीन्दृष्ट्वा समागतान् ॥ २,१०.

सर्व ब्राह्मण गेले की, रामाने आपल्या प्रियेला विचारले, "मुनिंना एकत्र पाहून तू तळघरात कशी लपलीस?"

तत्सर्वं मम तन्वङ्गि कारणं वद मा चिरम् । एवमुक्ता तदा भर्त्रा सीता साधोमुखी स्थिता । मुञ्चन्ती चाश्रुसंघातं राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २,१०.

"हे सर्व असं का झालं, ते मला लवकर सांग," असं पतीने म्हटल्यावर, सीता लाजून खाली मान घालून, डोळ्यातून अश्रू वाहत, राघवाला म्हणाली.

सीतोवाच । शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम् ॥ २,१०.

सीता म्हणाली, "नाथा, मी इथे एक अद्भुत गोष्ट पाहिली, ती ऐका."

पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाग्रे तु राघवः । सर्वाभरणसंयुक्तोद्वौ चान्यौ च तथाविधौ ॥ २,१०.

राघवा, मी तुझ्या वडिलांना ब्राह्मणांसमोर सर्व अलंकारांनी सजलेले पाहिले, आणि त्यांच्यासारखे अजून दोन जणही होते.

दृष्ट्वा त्वत्पितरञ्चाहमपक्रान्ता तवान्तिकात् । वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरः प्रभो ॥ २,१०.

तुझ्या वडिलांना पाहिल्यावर मी तुझ्या जवळून निघून गेले, कारण मी झाडाच्या साली आणि मृगाच्या कातडीने झाकलेली होते. अशा अवस्थेत मी राजासमोर कशी जाऊ?

भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुहाहृतम् । स्वहस्तेन कथं देयं राज्ञे वा भोजनं मया ॥ २,१०.

शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, हे मी प्रत्यक्ष अनुभवलेलं सत्य सांगते. मी स्वतःच्या हाताने राजाला जेवण कसं देऊ?

दासानामपि ये दासा नोपभुञ्जन्ति कर्हिचित् । तृणपात्रे कथं तस्मै अन्नं दातुं हि शक्रुयाम् ॥ २,१०.

दासांचे दासही अशा प्रकारे कधीच जेवत नाहीत; मग मी गवताच्या पात्रात त्यांना अन्न कसं देऊ शकले असते?