गरुडपुराणम्

मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम् ॥ २,१०.

जर श्राद्ध मृत प्राण्यांनाही पोषण देत असेल, तर जणू विझलेल्या दिव्यात तेल घातल्यावर ज्योती पुन्हा पेटते, तसं होतं.

मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम् । गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः ॥ २,१०.

मृत झालेले पुरुष, जे स्वतःच्या कर्मामुळे मिळालेल्या अवस्थेत आहेत, त्यांना किंवा त्यांच्या मुलांना कसा आणि कोणता लाभ मिळू शकतो?

श्रीभगवानुवाच । श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम् । श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'तार्क्ष्य, प्रत्यक्ष अनुभवापेक्षा वेदशास्त्राचं प्रमाण जास्त बळकट आहे; कारण वेदांनी सांगितलेली गोष्ट अमृतासारखी आणि कल्याणकारी असते.'

नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः ॥ २,१०.

पितरांचं नाव आणि गोत्र हेच देव आणि पितरांना अर्पण पोहोचवण्याचं साधन आहे; त्याचप्रमाणे श्राद्धाचे मंत्र आणि भक्तीने केलेली अर्पणही पोहोचवतात.

अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति । सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि तेऽपरम् ॥ २,१०.

ही सर्व वस्तू जरी जड असल्या, तरी त्या अर्पण पोहोचवतात—हे कसं शक्य आहे? हे सुपर्णा, शंका करू नकोस; मी तुला आणखी एक मार्ग सांगतो.

अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः । काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् ॥ २,१०.

अग्निष्वात्त वगैरे देव हे त्या अर्पणांचे अधिपती आहेत; योग्य वेळी, योग्य पात्राला, विधीपूर्वक दिलेली अर्पण ते पोहोचवतात.

अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते । नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते ॥ २,१०.

हे देव त्या जीव जिथे आहे तिथे अन्न पोहोचवतात; नाव, गोत्र, मंत्र आणि दिलेलं अन्न ते पोहोचवतात.

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति । तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः ॥ २,१०.

जरी त्यांनी शंभर जन्म घेतले असले, तरी तृप्ती त्यांच्यापर्यंत पोहोचते; वेगवेगळ्या नाव-गोत्रांनी, वेगवेगळ्या लोकांत असलेल्यांनाही ती मिळते.

अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै । यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन् ॥ २,१०.

अपसव्य करून, पृथ्वीवर कुशावर ठेवलेले तीन पिंड त्या प्रेतलोकातील पितरांपर्यंत जातात आणि त्यांना तृप्त करतात.

अप्राप्तयातनास्थानाः श्रेष्ठा ये भुवि पञ्चधा । नानारूपास्तु जाता ये तिर्यग्योन्यादिजातिषु ॥ २,१०.

जे अद्याप यातनास्थानी गेले नाहीत, जे पृथ्वीवर श्रेष्ठ आहेत, आणि जे वेगवेगळ्या रूपांत, पशु वगैरे जन्मांत झाले आहेत—

यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु । तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति ॥ २,१०.

पितरांना ज्या ज्या योनींमध्ये जे जे अन्न मिळतं, तेच अन्न श्राद्धामुळे त्यांना मिळतं.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् । तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥ २,१०.

जसं गायी हरवल्या तरी वासरू आईला शोधून काढतं, तसंच, हे ब्राह्मण, जीव जिथे असेल तिथे अन्न पोहोचतं.

पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह । एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः ॥ २,१०.

पितर आणि सर्व देव हे नेहमी श्राद्धाचे भोक्ते मानले जातात; ते नेहमी श्राद्धाचा स्वीकार करून पितरांना तृप्त करतात.

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः । प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः ॥ २,१०.

वसु, रुद्र आणि आदित्य हे अदितीचे पुत्र आहेत, आणि पितर हे श्राद्धाचे देव आहेत. जेव्हा श्राद्धात त्यांना तृप्त केले जाते, तेव्हा ते माणसांच्या पितरांना आनंदित करतात.

आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा । दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम् ॥ २,१०.

जशी एक गरोदर स्त्री स्वतःमध्ये आणि आपल्या पोटातील बाळात आनंद मानते, तशीच देव आणि माणसांचे पितर श्राद्धाच्या अर्पणांनी तृप्त होतात.

हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् । अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम् ॥ २,१०.

श्राद्धाचा काळ आला आहे हे ऐकून पितर आनंदित होतात; एकमेकांचा मनात विचार करून, ते विचाराच्या वेगाने तिथे येतात.

ब्राह्मणैः सह चाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः । वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम् ॥ २,१०.

आकाशात वास करणारे पितर ब्राह्मणांसोबत जेवतात; वाऱ्यासारखे रूप घेऊन ते तिथे थांबतात, आणि जेवल्यावर उच्च स्थानाला जातात.

निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग । प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम् ॥ २,१०.

हे पक्षीराज, श्राद्धाच्या आदल्या दिवशी जेव्हा ब्राह्मणांना बोलावले जाते, तेव्हा पितर त्यांच्यात प्रवेश करून अन्न ग्रहण करतात आणि मग आपल्या घरी परततात.

श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः । उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः ॥ २,१०.

श्राद्ध करणाऱ्याने फक्त एक ब्राह्मण बोलावला असेल, तर वडील त्याच्या पोटात, आजोबा डाव्या बाजूला राहतात.

प्रपितामहो दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डभक्षकः । श्राद्धकाले यमः प्रेतान्पितॄंश्चापि यमालयात् ॥ २,१०.

पणजे उजव्या बाजूला, आणि मागे पिंड खाणारा असतो; श्राद्धाच्या वेळी यम आपल्या घरी असलेल्या प्रेतांना आणि पितरांना सोडतो.

विसर्जयति मानुष्ये निरयस्थांश्च काश्यप । क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतञ्च स्वयङ्कृतम् ॥ २,१०.

कश्यपा, यम नरकात असलेल्यांनाही माणसांत पाठवतो, जे उपाशी असून, स्वतःच्या वाईट कर्मांची आठवण काढतात.

काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् । तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ॥ २,१०.

पुत्र आणि नातवांकडून मध मिसळलेला पायस मिळावा अशी त्यांची इच्छा असते; म्हणून तिथे विधीपूर्वक पायसाने त्यांना तृप्त करावे.

गरुड उवाच । स्वामिन्केनापि ते दृष्टा आगताः पितरो द्विज । लोकादमुष्मादागत्य भुञ्जन्तो भुवि मानद ॥ २,१०.

गरुड म्हणाला: द्विजा, आपल्या लोकांनी त्या पितरांना प्रत्यक्ष पाहिले आहे का, जे त्या लोकातून येऊन पृथ्वीवर अन्न खातात, हे मानदायक?

श्रीभगवानुवाच । गरुत्मञ्छृणु वक्ष्यामि यथा दृष्टास्तु सीतया । पितरो विप्रदेहे वै श्वशुराद्यास्त्रयः क्वचित् ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले: गरुड, मी तुला सांगतो, सिता कधी कधी ब्राह्मणाच्या रूपात, आपल्या सासऱ्यांसह तीन पितरांना प्रत्यक्ष पाहिले होते.

गृहीत्वा पितुराज्ञां वै रामो वनमुपागमत् । ततः पुष्करयात्रार्थं रामोऽयात्सीतया सह ॥ २,१०.

वडिलांची आज्ञा घेऊन राम वनात गेला; त्यानंतर पुष्कर यात्रेसाठी राम सीतेसह गेला.

तीर्थं चापि समागत्य श्राद्धं प्रारब्धवांस्तु सः । फलं पक्वन्तु जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम् ॥ २,१०.

तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर त्याने श्राद्ध सुरू केले; जानकीने तयार केलेले शिजवलेले अन्न तयार झाल्यावर रामाला दिले.

स्नातप्रियोक्तवाक्यात्तु सुस्नाता नमपालयत् । नभोमध्यगते सूर्ये काले कुतुप आगते ॥ २,१०.

स्नान करून आणि शुभ शब्द बोलून, ती नीट स्नान करून नम्रपणे वाट पाहू लागली; सूर्य आकाशाच्या मध्यभागी आला आणि योग्य वेळ झाली.

अयाता ऋःषयः सर्वे ये रामेण निमन्त्रिताः । तान्मुनीनागतान्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मका ॥ २,१०.

रामाने बोलावलेले सर्व ऋषी आले नव्हते; हे पाहून जनकनंदिनी वैदेही,

रामाज्ञयान्नमादाय परिवेष्टुमुपागता । अपासर्पत्ततो दूरे विप्रमध्ये तु संस्थिता ॥ २,१०.

रामाच्या आज्ञेने तिने अन्न घेतले आणि वाढायला पुढे गेली; मग ती थोडी दूर जाऊन ब्राह्मणांच्या मध्ये उभी राहिली.