गरुडपुराणम्

प्रेतोऽप्ययं सपदिलब्धसुवर्णदेहः कर्मान्त आगत इति प्रणनाम भूपम् । देव त्वदीयमहिमायमिति स्तुवन् स यातो दिवं गरुड भूपतिना कृतज्ञः ॥ २,९.

त्या प्रेताला पदांसह सुवर्णदेह मिळाला, आणि त्याचे कर्म संपले. त्याने राजाला वंदन केले, तुझ्या महिमेचे स्तवन केले, आणि राजाची कृतज्ञता मानून, हे गरुड, स्वर्गात गेला.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा भूपतिनापि सः । उद्धृतः प्रेतभावाद्वै किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २,९.

हे सर्व मी तुला सांगितले, की राजानेसुद्धा त्याला प्रेतावस्थेतून कसा सोडवले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् १० गरुड उवाच । सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः । देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः ॥ २,१०.

गरुड म्हणाले: जेव्हा सपिंडीकरण आणि वार्षिक श्राद्ध केले जाते, तेव्हा आपल्या कर्मानुसार लोकांना देवत्व, मनुष्यत्व किंवा पक्षीपण मिळू शकते.

तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम् । यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले ॥ २,१०.

वेगवेगळ्या आहार असणाऱ्यांना श्राद्ध कसे तृप्त करते? इतर ब्राह्मणांनी खाल्ले किंवा अग्नीत होम केले, तरी त्याचा लाभ कसा होतो?

शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम् । श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम् ॥ २,१०.

पुण्य आणि पाप यांनी बनलेल्या प्रेताला दिलेले अन्न कसे मिळते? अमावास्या इत्यादी दिवशी श्राद्ध करणे का आवश्यक आहे, ते सांगितले आहे.

श्रीभगवानुवाच । प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम् । देवो यदपि जातोऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'हे पक्षीराज, ऐक, श्राद्धामुळे पूर्वजांना कसा तृप्ती मिळते. जरी एखादा देव झाला असेल, तरी तो पूर्वी कर्मामुळे माणूसच होता.'

तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुयाति च । गान्धर्व्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् ॥ २,१०.

त्याच्यासाठी, देवांमध्ये ते अन्न अमृत होतं, गंधर्वांमध्ये ते भोगाचा आनंद होतं, जनावरांमध्ये ते गवत होतं, आणि तसेच इतर रूप घेतं.

श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम् ॥ २,१०.

श्राद्ध वायूसारखं असून, अजून जन्म न घेतलेल्यांनाही ते पोहोचतं; पक्ष्यांमध्ये ते फळ होतं आणि राक्षसांमध्ये ते मांस होतं.

दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरं तथा । मनुष्यत्वेऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत् ॥ २,१०.

दानवांमध्ये ते मांस होतं, प्रेत अवस्थेत ते रक्त होतं; माणसांसाठी ते अन्नपाणी होतं आणि लहान मुलांसाठी ते आनंदाचा रस होतं.

गरुड उवाच । कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह । गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते ॥ २,१०.

गरुड म्हणाले, 'लोकांनी इथे दिलेली पितरांसाठीची आणि देवांसाठीची अर्पणं पितृलोकात कशी पोहोचतात? यात नेणारा कोण आहे असं सांगितलं जातं?'

मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम् ॥ २,१०.

जर श्राद्ध मृत प्राण्यांनाही पोषण देत असेल, तर जणू विझलेल्या दिव्यात तेल घातल्यावर ज्योती पुन्हा पेटते, तसं होतं.

मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम् । गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः ॥ २,१०.

मृत झालेले पुरुष, जे स्वतःच्या कर्मामुळे मिळालेल्या अवस्थेत आहेत, त्यांना किंवा त्यांच्या मुलांना कसा आणि कोणता लाभ मिळू शकतो?

श्रीभगवानुवाच । श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम् । श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'तार्क्ष्य, प्रत्यक्ष अनुभवापेक्षा वेदशास्त्राचं प्रमाण जास्त बळकट आहे; कारण वेदांनी सांगितलेली गोष्ट अमृतासारखी आणि कल्याणकारी असते.'

नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः ॥ २,१०.

पितरांचं नाव आणि गोत्र हेच देव आणि पितरांना अर्पण पोहोचवण्याचं साधन आहे; त्याचप्रमाणे श्राद्धाचे मंत्र आणि भक्तीने केलेली अर्पणही पोहोचवतात.

अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति । सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि तेऽपरम् ॥ २,१०.

ही सर्व वस्तू जरी जड असल्या, तरी त्या अर्पण पोहोचवतात—हे कसं शक्य आहे? हे सुपर्णा, शंका करू नकोस; मी तुला आणखी एक मार्ग सांगतो.

अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः । काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् ॥ २,१०.

अग्निष्वात्त वगैरे देव हे त्या अर्पणांचे अधिपती आहेत; योग्य वेळी, योग्य पात्राला, विधीपूर्वक दिलेली अर्पण ते पोहोचवतात.

अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते । नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते ॥ २,१०.

हे देव त्या जीव जिथे आहे तिथे अन्न पोहोचवतात; नाव, गोत्र, मंत्र आणि दिलेलं अन्न ते पोहोचवतात.

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति । तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः ॥ २,१०.

जरी त्यांनी शंभर जन्म घेतले असले, तरी तृप्ती त्यांच्यापर्यंत पोहोचते; वेगवेगळ्या नाव-गोत्रांनी, वेगवेगळ्या लोकांत असलेल्यांनाही ती मिळते.

अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै । यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन् ॥ २,१०.

अपसव्य करून, पृथ्वीवर कुशावर ठेवलेले तीन पिंड त्या प्रेतलोकातील पितरांपर्यंत जातात आणि त्यांना तृप्त करतात.

अप्राप्तयातनास्थानाः श्रेष्ठा ये भुवि पञ्चधा । नानारूपास्तु जाता ये तिर्यग्योन्यादिजातिषु ॥ २,१०.

जे अद्याप यातनास्थानी गेले नाहीत, जे पृथ्वीवर श्रेष्ठ आहेत, आणि जे वेगवेगळ्या रूपांत, पशु वगैरे जन्मांत झाले आहेत—

यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु । तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति ॥ २,१०.

पितरांना ज्या ज्या योनींमध्ये जे जे अन्न मिळतं, तेच अन्न श्राद्धामुळे त्यांना मिळतं.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् । तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥ २,१०.

जसं गायी हरवल्या तरी वासरू आईला शोधून काढतं, तसंच, हे ब्राह्मण, जीव जिथे असेल तिथे अन्न पोहोचतं.

पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह । एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः ॥ २,१०.

पितर आणि सर्व देव हे नेहमी श्राद्धाचे भोक्ते मानले जातात; ते नेहमी श्राद्धाचा स्वीकार करून पितरांना तृप्त करतात.

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः । प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः ॥ २,१०.

वसु, रुद्र आणि आदित्य हे अदितीचे पुत्र आहेत, आणि पितर हे श्राद्धाचे देव आहेत. जेव्हा श्राद्धात त्यांना तृप्त केले जाते, तेव्हा ते माणसांच्या पितरांना आनंदित करतात.

आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा । दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम् ॥ २,१०.

जशी एक गरोदर स्त्री स्वतःमध्ये आणि आपल्या पोटातील बाळात आनंद मानते, तशीच देव आणि माणसांचे पितर श्राद्धाच्या अर्पणांनी तृप्त होतात.

हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् । अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम् ॥ २,१०.

श्राद्धाचा काळ आला आहे हे ऐकून पितर आनंदित होतात; एकमेकांचा मनात विचार करून, ते विचाराच्या वेगाने तिथे येतात.

ब्राह्मणैः सह चाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः । वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम् ॥ २,१०.

आकाशात वास करणारे पितर ब्राह्मणांसोबत जेवतात; वाऱ्यासारखे रूप घेऊन ते तिथे थांबतात, आणि जेवल्यावर उच्च स्थानाला जातात.

निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग । प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम् ॥ २,१०.

हे पक्षीराज, श्राद्धाच्या आदल्या दिवशी जेव्हा ब्राह्मणांना बोलावले जाते, तेव्हा पितर त्यांच्यात प्रवेश करून अन्न ग्रहण करतात आणि मग आपल्या घरी परततात.

श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः । उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः ॥ २,१०.

श्राद्ध करणाऱ्याने फक्त एक ब्राह्मण बोलावला असेल, तर वडील त्याच्या पोटात, आजोबा डाव्या बाजूला राहतात.