गरुडपुराणम्

वृषोत्सर्गो यदि भवेत्प्रेतत्वान्मुच्यते तदा । तस्मान्नृप त्वमप्येवं वृषोत्सर्गं कुरु प्रभो ॥ २,९.

जर वृषोत्सर्ग केला, तर प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते. म्हणून, राजन, तूही अशाच प्रकारे वृषोत्सर्ग करावा.

मामुद्दिश्य नृपेऽप्यत्राधिकारोऽत्यनुकम्पया । राजपुत्रो हतः कश्चिन्मयैवाप्तस्ततो मया ॥ २,९.

राजासाठीही येथे मोठ्या दयेमुळे अधिकार आहे, माझ्यासाठी हे करण्याचा. एखादा राजपुत्र मारला गेला आणि तो मला मिळाला, म्हणून मी आलो आहे.

कुरुष्व त्वं गृहीत्वा मे तद्धनेन वृषोत्सवम् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वाऽश्वयुङ्मध्येऽथवा नृप ॥ २,९.

माझे धन घेऊन, तू वृषोत्सव कर. कार्तिक पौर्णिमेला किंवा आश्वयुज महिन्याच्या मध्यात, हे राजन.

रेवतीयुक्तदिवसे कृषीष्ठा मे वृषोत्सवम् । पुण्यान्विप्रान्समाहूय वह्निं स्थाप्य विधानतः ॥ २,९.

रेवती नक्षत्र असलेल्या दिवशी माझ्यासाठी वृषोत्सव कर. पुण्यवान ब्राह्मणांना बोलाव, आणि विधिपूर्वक अग्नी स्थापन कर.

मन्त्रैर्होमस्तथा कार्यः षड्भिर्नृप विधानतः । बहून्विप्रान् भोजयेथास्तद्रत्नाप्तधनेन वै । एवं कृते महीपाल मम मुक्तिर्भविष्यति ॥ २,९.

सहा मंत्रांनी विधिप्रमाणे होम करावा, राजन. त्या रत्नातून मिळालेल्या धनाने अनेक ब्राह्मणांना जेवू घाल. असे केल्यावर, राजाधिराज, मला मुक्ती मिळेल.

श्रीकृष्ण उवाच । तथेति प्रतिजग्राह मणिं राजा ततः खग ॥ २,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'तसेच होईल.' आणि मग राजाने तो रत्न स्वीकारला, हे खग.

क्रियाधिकारस्तस्यैव यो धनग्राहको भवेत् । कुर्वतोस्तु तयोर्वार्तामेवं प्रेतमहीक्षितोः ॥ २,९.

ज्याने धन घेतले, त्यालाच हे कर्म करण्याचा अधिकार असतो. अशा प्रकारे प्रेत आणि राजामध्ये ही गोष्ट ठरली.

झणत्कारस्तु घण्टानां भेरीणां भाङ्कृतिस्तथा । जातस्तदा राजसेना चतुरङ्गा समापतत् ॥ २,९.

तेव्हा घंटांचा आवाज, ढोलांचा गजर आणि शंखांचा निनाद झाला. त्याच वेळी राजाची चतुरंग सैन्य एकत्र आली.

तस्यामागतमात्रायां प्रेतश्चादृश्यतां गतः । तस्माद्वनाद्विनिःसृत्य राजापि पुरमागमत् ॥ २,९.

ते सैन्य येताच, प्रेत अदृश्य झाले. त्या वनातून बाहेर येऊन, राजा देखील नगरात गेला.

स कार्तिक्यां पूर्णिमायां प्रेतमुद्दिश्य संव्यधात् । वृषोत्सर्गं विधानेन तन्मण्याप्तधनेन च ॥ २,९.

कार्तिक पौर्णिमेला, त्याने प्रेतासाठी विधिपूर्वक वृषोत्सर्ग केला, त्या रत्नातून मिळालेल्या धनाने.

प्रेतोऽप्ययं सपदिलब्धसुवर्णदेहः कर्मान्त आगत इति प्रणनाम भूपम् । देव त्वदीयमहिमायमिति स्तुवन् स यातो दिवं गरुड भूपतिना कृतज्ञः ॥ २,९.

त्या प्रेताला पदांसह सुवर्णदेह मिळाला, आणि त्याचे कर्म संपले. त्याने राजाला वंदन केले, तुझ्या महिमेचे स्तवन केले, आणि राजाची कृतज्ञता मानून, हे गरुड, स्वर्गात गेला.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा भूपतिनापि सः । उद्धृतः प्रेतभावाद्वै किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २,९.

हे सर्व मी तुला सांगितले, की राजानेसुद्धा त्याला प्रेतावस्थेतून कसा सोडवले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् १० गरुड उवाच । सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः । देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः ॥ २,१०.

गरुड म्हणाले: जेव्हा सपिंडीकरण आणि वार्षिक श्राद्ध केले जाते, तेव्हा आपल्या कर्मानुसार लोकांना देवत्व, मनुष्यत्व किंवा पक्षीपण मिळू शकते.

तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम् । यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले ॥ २,१०.

वेगवेगळ्या आहार असणाऱ्यांना श्राद्ध कसे तृप्त करते? इतर ब्राह्मणांनी खाल्ले किंवा अग्नीत होम केले, तरी त्याचा लाभ कसा होतो?

शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम् । श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम् ॥ २,१०.

पुण्य आणि पाप यांनी बनलेल्या प्रेताला दिलेले अन्न कसे मिळते? अमावास्या इत्यादी दिवशी श्राद्ध करणे का आवश्यक आहे, ते सांगितले आहे.

श्रीभगवानुवाच । प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम् । देवो यदपि जातोऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'हे पक्षीराज, ऐक, श्राद्धामुळे पूर्वजांना कसा तृप्ती मिळते. जरी एखादा देव झाला असेल, तरी तो पूर्वी कर्मामुळे माणूसच होता.'

तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुयाति च । गान्धर्व्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् ॥ २,१०.

त्याच्यासाठी, देवांमध्ये ते अन्न अमृत होतं, गंधर्वांमध्ये ते भोगाचा आनंद होतं, जनावरांमध्ये ते गवत होतं, आणि तसेच इतर रूप घेतं.

श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम् ॥ २,१०.

श्राद्ध वायूसारखं असून, अजून जन्म न घेतलेल्यांनाही ते पोहोचतं; पक्ष्यांमध्ये ते फळ होतं आणि राक्षसांमध्ये ते मांस होतं.

दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरं तथा । मनुष्यत्वेऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत् ॥ २,१०.

दानवांमध्ये ते मांस होतं, प्रेत अवस्थेत ते रक्त होतं; माणसांसाठी ते अन्नपाणी होतं आणि लहान मुलांसाठी ते आनंदाचा रस होतं.

गरुड उवाच । कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह । गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते ॥ २,१०.

गरुड म्हणाले, 'लोकांनी इथे दिलेली पितरांसाठीची आणि देवांसाठीची अर्पणं पितृलोकात कशी पोहोचतात? यात नेणारा कोण आहे असं सांगितलं जातं?'

मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम् ॥ २,१०.

जर श्राद्ध मृत प्राण्यांनाही पोषण देत असेल, तर जणू विझलेल्या दिव्यात तेल घातल्यावर ज्योती पुन्हा पेटते, तसं होतं.

मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम् । गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः ॥ २,१०.

मृत झालेले पुरुष, जे स्वतःच्या कर्मामुळे मिळालेल्या अवस्थेत आहेत, त्यांना किंवा त्यांच्या मुलांना कसा आणि कोणता लाभ मिळू शकतो?

श्रीभगवानुवाच । श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम् । श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'तार्क्ष्य, प्रत्यक्ष अनुभवापेक्षा वेदशास्त्राचं प्रमाण जास्त बळकट आहे; कारण वेदांनी सांगितलेली गोष्ट अमृतासारखी आणि कल्याणकारी असते.'

नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः ॥ २,१०.

पितरांचं नाव आणि गोत्र हेच देव आणि पितरांना अर्पण पोहोचवण्याचं साधन आहे; त्याचप्रमाणे श्राद्धाचे मंत्र आणि भक्तीने केलेली अर्पणही पोहोचवतात.

अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति । सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि तेऽपरम् ॥ २,१०.

ही सर्व वस्तू जरी जड असल्या, तरी त्या अर्पण पोहोचवतात—हे कसं शक्य आहे? हे सुपर्णा, शंका करू नकोस; मी तुला आणखी एक मार्ग सांगतो.

अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः । काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् ॥ २,१०.

अग्निष्वात्त वगैरे देव हे त्या अर्पणांचे अधिपती आहेत; योग्य वेळी, योग्य पात्राला, विधीपूर्वक दिलेली अर्पण ते पोहोचवतात.

अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते । नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते ॥ २,१०.

हे देव त्या जीव जिथे आहे तिथे अन्न पोहोचवतात; नाव, गोत्र, मंत्र आणि दिलेलं अन्न ते पोहोचवतात.

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति । तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः ॥ २,१०.

जरी त्यांनी शंभर जन्म घेतले असले, तरी तृप्ती त्यांच्यापर्यंत पोहोचते; वेगवेगळ्या नाव-गोत्रांनी, वेगवेगळ्या लोकांत असलेल्यांनाही ती मिळते.

अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै । यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन् ॥ २,१०.

अपसव्य करून, पृथ्वीवर कुशावर ठेवलेले तीन पिंड त्या प्रेतलोकातील पितरांपर्यंत जातात आणि त्यांना तृप्त करतात.