गरुडपुराणम्

क्षुत्तृषाविष्टदेहश्च भक्ष्यं पानं न चाप्नुयाम् । अतो विकृतिरेषा वै कृशात्वादिरमांसका ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे माझं शरीर व्याकुळ झालं आहे, पण मला खायला-प्यायला काहीच मिळत नाही. म्हणूनच माझं शरीर कृश झालं आहे आणि अंगावर मांसच उरलेलं नाही.

क्षुत्तृड्जन्यं महादुः खमनुभवामि पुनः पुनः । अकल्याणं हि प्रेतत्वं वृषोत्सर्गं विना कृतम् ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे मला पुन्हा पुन्हा मोठं दुःख सहन करावं लागतं. खरं तर, वृषोत्सर्ग न केल्यामुळे प्रेतावस्था अत्यंत अशुभ असते.

तस्माद्राजन्दयासिन्धो प्रार्थयामि तवाग्रतः । राजोवाच । वर्तते मत्कुले प्रेत इति ज्ञेयं कथं नरैः ॥ २,९.

म्हणून, राजन, दयासागर, मी तुझ्या पुढे विनंती करतो— राजा म्हणाला: माझ्या कुळात प्रेत आहे हे लोकांना कसं कळेल?

तन्ममाचक्ष्व हि प्रेत प्रेतत्वान्मुच्यते कथम् । प्रेत उवाच । लिङ्गेन पीडया प्रेतोऽनुमातव्यो नरैः सदा ॥ २,९.

म्हणून, प्रेतराजा, मला सांग, प्रेतावस्थेतून मुक्ती कशी मिळते? प्रेत म्हणाले: लोकांना नेहमीच वेदनेच्या लक्षणांवरून प्रेताचा अंदाज घ्यावा लागतो.

वक्ष्यामि पीडास्ता राजन्या वै प्रेतकृता भुवि । ऋतुः स्यादफलः स्त्रीणां यदा वंशो न वर्धते ॥ २,९.

राजन, मी तुला सांगतो, पृथ्वीवर प्रेतामुळे होणाऱ्या यातना कोणत्या आहेत: स्त्रियांचे ऋतू निष्फळ होणे, वंश वाढत नाही—

म्रियन्ते चाल्पवयसः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अकस्माद्वृत्तिहरणमप्रतिष्ठा जनेषु वै ॥ २,९.

—लहान वयात मृत्यू होणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; अचानक उपजीविका नष्ट होणे, आणि लोकांमध्ये अस्थिरता—

अकस्माद्गृहदाहः स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा । स्वगेहे कलहो नित्यं स्याच्च मिथ्याभिशंसनम् ॥ २,९.

—अचानक घराला आग लागणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; आपल्या घरात सतत भांडण होणे आणि खोट्या आरोपांची लागण.

राजयक्ष्मादिसम्भूतिः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अपि स्वयं धनं मुक्तं प्रयत्नादनवे पथि ॥ २,९.

राजयक्ष्मा आणि अशा आजारांमुळे होणारे दुःख, हे प्रेतामुळेच निर्माण होते. जरी धन मोठ्या प्रयत्नाने सोडवले, तरी ते योग्य मार्गाने जात नाही.

नैव लभ्येत नश्येतः सा पीडा प्रेतसंमवा । सुवृष्टौ कृषिनाशः स्याद्वाणिज्याद्वृत्तिनाशनम् ॥ २,९.

हे दुःख, जे प्रेतामुळे होते, ते न मिळते किंवा नाहीसेही होत नाही. चांगला पाऊस पडला तरी पिकांचे नुकसान होते, किंवा व्यापाऱ्यांचे उपजीविका नष्ट होते.

कलत्रं प्रतिकूलं स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा । एवन्तु पीडया राजन्प्रेतज्ञानं भवेन्नृणाम् ॥ २,९.

पत्नी विरोध करू लागते, हेही दुःख प्रेतामुळेच होते. अशा प्रकारच्या यातनांमुळे, राजन, लोकांना प्रेताच्या अस्तित्वाची जाणीव होते.

वृषोत्सर्गो यदि भवेत्प्रेतत्वान्मुच्यते तदा । तस्मान्नृप त्वमप्येवं वृषोत्सर्गं कुरु प्रभो ॥ २,९.

जर वृषोत्सर्ग केला, तर प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते. म्हणून, राजन, तूही अशाच प्रकारे वृषोत्सर्ग करावा.

मामुद्दिश्य नृपेऽप्यत्राधिकारोऽत्यनुकम्पया । राजपुत्रो हतः कश्चिन्मयैवाप्तस्ततो मया ॥ २,९.

राजासाठीही येथे मोठ्या दयेमुळे अधिकार आहे, माझ्यासाठी हे करण्याचा. एखादा राजपुत्र मारला गेला आणि तो मला मिळाला, म्हणून मी आलो आहे.

कुरुष्व त्वं गृहीत्वा मे तद्धनेन वृषोत्सवम् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वाऽश्वयुङ्मध्येऽथवा नृप ॥ २,९.

माझे धन घेऊन, तू वृषोत्सव कर. कार्तिक पौर्णिमेला किंवा आश्वयुज महिन्याच्या मध्यात, हे राजन.

रेवतीयुक्तदिवसे कृषीष्ठा मे वृषोत्सवम् । पुण्यान्विप्रान्समाहूय वह्निं स्थाप्य विधानतः ॥ २,९.

रेवती नक्षत्र असलेल्या दिवशी माझ्यासाठी वृषोत्सव कर. पुण्यवान ब्राह्मणांना बोलाव, आणि विधिपूर्वक अग्नी स्थापन कर.

मन्त्रैर्होमस्तथा कार्यः षड्भिर्नृप विधानतः । बहून्विप्रान् भोजयेथास्तद्रत्नाप्तधनेन वै । एवं कृते महीपाल मम मुक्तिर्भविष्यति ॥ २,९.

सहा मंत्रांनी विधिप्रमाणे होम करावा, राजन. त्या रत्नातून मिळालेल्या धनाने अनेक ब्राह्मणांना जेवू घाल. असे केल्यावर, राजाधिराज, मला मुक्ती मिळेल.

श्रीकृष्ण उवाच । तथेति प्रतिजग्राह मणिं राजा ततः खग ॥ २,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'तसेच होईल.' आणि मग राजाने तो रत्न स्वीकारला, हे खग.

क्रियाधिकारस्तस्यैव यो धनग्राहको भवेत् । कुर्वतोस्तु तयोर्वार्तामेवं प्रेतमहीक्षितोः ॥ २,९.

ज्याने धन घेतले, त्यालाच हे कर्म करण्याचा अधिकार असतो. अशा प्रकारे प्रेत आणि राजामध्ये ही गोष्ट ठरली.

झणत्कारस्तु घण्टानां भेरीणां भाङ्कृतिस्तथा । जातस्तदा राजसेना चतुरङ्गा समापतत् ॥ २,९.

तेव्हा घंटांचा आवाज, ढोलांचा गजर आणि शंखांचा निनाद झाला. त्याच वेळी राजाची चतुरंग सैन्य एकत्र आली.

तस्यामागतमात्रायां प्रेतश्चादृश्यतां गतः । तस्माद्वनाद्विनिःसृत्य राजापि पुरमागमत् ॥ २,९.

ते सैन्य येताच, प्रेत अदृश्य झाले. त्या वनातून बाहेर येऊन, राजा देखील नगरात गेला.

स कार्तिक्यां पूर्णिमायां प्रेतमुद्दिश्य संव्यधात् । वृषोत्सर्गं विधानेन तन्मण्याप्तधनेन च ॥ २,९.

कार्तिक पौर्णिमेला, त्याने प्रेतासाठी विधिपूर्वक वृषोत्सर्ग केला, त्या रत्नातून मिळालेल्या धनाने.

प्रेतोऽप्ययं सपदिलब्धसुवर्णदेहः कर्मान्त आगत इति प्रणनाम भूपम् । देव त्वदीयमहिमायमिति स्तुवन् स यातो दिवं गरुड भूपतिना कृतज्ञः ॥ २,९.

त्या प्रेताला पदांसह सुवर्णदेह मिळाला, आणि त्याचे कर्म संपले. त्याने राजाला वंदन केले, तुझ्या महिमेचे स्तवन केले, आणि राजाची कृतज्ञता मानून, हे गरुड, स्वर्गात गेला.

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा भूपतिनापि सः । उद्धृतः प्रेतभावाद्वै किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २,९.

हे सर्व मी तुला सांगितले, की राजानेसुद्धा त्याला प्रेतावस्थेतून कसा सोडवले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् १० गरुड उवाच । सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः । देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः ॥ २,१०.

गरुड म्हणाले: जेव्हा सपिंडीकरण आणि वार्षिक श्राद्ध केले जाते, तेव्हा आपल्या कर्मानुसार लोकांना देवत्व, मनुष्यत्व किंवा पक्षीपण मिळू शकते.

तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम् । यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले ॥ २,१०.

वेगवेगळ्या आहार असणाऱ्यांना श्राद्ध कसे तृप्त करते? इतर ब्राह्मणांनी खाल्ले किंवा अग्नीत होम केले, तरी त्याचा लाभ कसा होतो?

शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम् । श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम् ॥ २,१०.

पुण्य आणि पाप यांनी बनलेल्या प्रेताला दिलेले अन्न कसे मिळते? अमावास्या इत्यादी दिवशी श्राद्ध करणे का आवश्यक आहे, ते सांगितले आहे.

श्रीभगवानुवाच । प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम् । देवो यदपि जातोऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः ॥ २,१०.

श्रीभगवान म्हणाले, 'हे पक्षीराज, ऐक, श्राद्धामुळे पूर्वजांना कसा तृप्ती मिळते. जरी एखादा देव झाला असेल, तरी तो पूर्वी कर्मामुळे माणूसच होता.'

तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुयाति च । गान्धर्व्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् ॥ २,१०.

त्याच्यासाठी, देवांमध्ये ते अन्न अमृत होतं, गंधर्वांमध्ये ते भोगाचा आनंद होतं, जनावरांमध्ये ते गवत होतं, आणि तसेच इतर रूप घेतं.

श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम् ॥ २,१०.

श्राद्ध वायूसारखं असून, अजून जन्म न घेतलेल्यांनाही ते पोहोचतं; पक्ष्यांमध्ये ते फळ होतं आणि राक्षसांमध्ये ते मांस होतं.

दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरं तथा । मनुष्यत्वेऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत् ॥ २,१०.

दानवांमध्ये ते मांस होतं, प्रेत अवस्थेत ते रक्त होतं; माणसांसाठी ते अन्नपाणी होतं आणि लहान मुलांसाठी ते आनंदाचा रस होतं.