गरुडपुराणम्

वैश्यजातिः सुदेवोऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते । हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरो मया ॥ २,९.

माझं नाव सुदेव असून मी वैश्य जातीचा आहे, हे तुला माहीत असावं. मी यज्ञाने देवांना आणि पिंडदानाने पितरांना तृप्त केलं आहे.

विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया । आहारश्च विहारश्च मया वै सुनिवेशितः ॥ २,९.

विविध प्रकारच्या दानांनी मी ब्राह्मणांना संतुष्ट केलं आहे. माझं जेवण आणि विरंगुळा मी नीटनेटकेपणाने सांभाळले.

दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा । तत्सर्वं निष्फलं जातं मम दैवादुपागतम् ॥ २,९.

गरीब, अनाथ आणि मान्यवर लोकांना मी अनेक वेळा दान दिलं. पण हे सगळं माझ्या नशिबामुळे व्यर्थ झालं.

न मेऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवाः । न च मित्रं हितस्तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,९.

माझ्या कुळात कोणी नाही, ना मित्र आहेत, ना नातेवाईक. आणि असा कोणी हितचिंतकही नाही जो माझ्या मृत्यूनंतरचे विधी करेल.

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम । एकादशं त्रिपक्षञ्च षाण्मासिकमथाब्दिकम् ॥ २,९.

म्हणून, राजन, माझं प्रेतावस्था कायमची झाली आहे. एकादशी, पंधरवडा, सहा महिने आणि वर्षश्राद्ध हे विधी—

प्रतिमास्यानि चान्या नि ह्येवं श्राद्धानि षोडश । यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते ॥ २,९.

—आणि इतर मासिक श्राद्ध, असे मिळून सोळा प्रकारचे श्राद्ध असतात. राजन, ज्याच्यासाठी ही प्रेतश्राद्धे होत नाहीत—

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्यः दत्तैः श्राद्धशतैरपि । एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् ॥ २,९.

—त्याची प्रेतावस्था शेकडो श्राद्ध केल्यावरही कायम राहते. म्हणून, हे महाराज, हे जाणून मला या प्रेतावस्थेतून सोडवा.

वर्णानाञ्चैव सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते । तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते ॥ २,९.

सर्व जातींमध्ये राजा हा नातेवाईक मानला जातो. म्हणून, राजाधिराज, मला तारावं; मी तुला एक मौल्यवान रत्न देईन.

यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम । तथा कार्यं महीपाल दयां कृत्वा मयि प्रभो ॥ २,९.

राजन, माझं कल्याण व्हावं म्हणून तू कृती कर. हे पृथ्वीचे स्वामी, माझ्यावर दया दाखव.

सपिण्डैर्वा सगोत्रैर्वा निष्टुरैर्न कृतो हिमे । वृषोत्सर्गस्ततो दुष्टं प्रेतत्वं प्राप्तवानहम् ॥ २,९.

माझ्या कुळातील किंवा नातेवाईकांनी माझ्यासाठी वृषोत्सर्ग केला नाही. म्हणून मी या वाईट प्रेतावस्थेला पोहोचलो आहे.

क्षुत्तृषाविष्टदेहश्च भक्ष्यं पानं न चाप्नुयाम् । अतो विकृतिरेषा वै कृशात्वादिरमांसका ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे माझं शरीर व्याकुळ झालं आहे, पण मला खायला-प्यायला काहीच मिळत नाही. म्हणूनच माझं शरीर कृश झालं आहे आणि अंगावर मांसच उरलेलं नाही.

क्षुत्तृड्जन्यं महादुः खमनुभवामि पुनः पुनः । अकल्याणं हि प्रेतत्वं वृषोत्सर्गं विना कृतम् ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे मला पुन्हा पुन्हा मोठं दुःख सहन करावं लागतं. खरं तर, वृषोत्सर्ग न केल्यामुळे प्रेतावस्था अत्यंत अशुभ असते.

तस्माद्राजन्दयासिन्धो प्रार्थयामि तवाग्रतः । राजोवाच । वर्तते मत्कुले प्रेत इति ज्ञेयं कथं नरैः ॥ २,९.

म्हणून, राजन, दयासागर, मी तुझ्या पुढे विनंती करतो— राजा म्हणाला: माझ्या कुळात प्रेत आहे हे लोकांना कसं कळेल?

तन्ममाचक्ष्व हि प्रेत प्रेतत्वान्मुच्यते कथम् । प्रेत उवाच । लिङ्गेन पीडया प्रेतोऽनुमातव्यो नरैः सदा ॥ २,९.

म्हणून, प्रेतराजा, मला सांग, प्रेतावस्थेतून मुक्ती कशी मिळते? प्रेत म्हणाले: लोकांना नेहमीच वेदनेच्या लक्षणांवरून प्रेताचा अंदाज घ्यावा लागतो.

वक्ष्यामि पीडास्ता राजन्या वै प्रेतकृता भुवि । ऋतुः स्यादफलः स्त्रीणां यदा वंशो न वर्धते ॥ २,९.

राजन, मी तुला सांगतो, पृथ्वीवर प्रेतामुळे होणाऱ्या यातना कोणत्या आहेत: स्त्रियांचे ऋतू निष्फळ होणे, वंश वाढत नाही—

म्रियन्ते चाल्पवयसः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अकस्माद्वृत्तिहरणमप्रतिष्ठा जनेषु वै ॥ २,९.

—लहान वयात मृत्यू होणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; अचानक उपजीविका नष्ट होणे, आणि लोकांमध्ये अस्थिरता—

अकस्माद्गृहदाहः स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा । स्वगेहे कलहो नित्यं स्याच्च मिथ्याभिशंसनम् ॥ २,९.

—अचानक घराला आग लागणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; आपल्या घरात सतत भांडण होणे आणि खोट्या आरोपांची लागण.

राजयक्ष्मादिसम्भूतिः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अपि स्वयं धनं मुक्तं प्रयत्नादनवे पथि ॥ २,९.

राजयक्ष्मा आणि अशा आजारांमुळे होणारे दुःख, हे प्रेतामुळेच निर्माण होते. जरी धन मोठ्या प्रयत्नाने सोडवले, तरी ते योग्य मार्गाने जात नाही.

नैव लभ्येत नश्येतः सा पीडा प्रेतसंमवा । सुवृष्टौ कृषिनाशः स्याद्वाणिज्याद्वृत्तिनाशनम् ॥ २,९.

हे दुःख, जे प्रेतामुळे होते, ते न मिळते किंवा नाहीसेही होत नाही. चांगला पाऊस पडला तरी पिकांचे नुकसान होते, किंवा व्यापाऱ्यांचे उपजीविका नष्ट होते.

कलत्रं प्रतिकूलं स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा । एवन्तु पीडया राजन्प्रेतज्ञानं भवेन्नृणाम् ॥ २,९.

पत्नी विरोध करू लागते, हेही दुःख प्रेतामुळेच होते. अशा प्रकारच्या यातनांमुळे, राजन, लोकांना प्रेताच्या अस्तित्वाची जाणीव होते.

वृषोत्सर्गो यदि भवेत्प्रेतत्वान्मुच्यते तदा । तस्मान्नृप त्वमप्येवं वृषोत्सर्गं कुरु प्रभो ॥ २,९.

जर वृषोत्सर्ग केला, तर प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते. म्हणून, राजन, तूही अशाच प्रकारे वृषोत्सर्ग करावा.

मामुद्दिश्य नृपेऽप्यत्राधिकारोऽत्यनुकम्पया । राजपुत्रो हतः कश्चिन्मयैवाप्तस्ततो मया ॥ २,९.

राजासाठीही येथे मोठ्या दयेमुळे अधिकार आहे, माझ्यासाठी हे करण्याचा. एखादा राजपुत्र मारला गेला आणि तो मला मिळाला, म्हणून मी आलो आहे.

कुरुष्व त्वं गृहीत्वा मे तद्धनेन वृषोत्सवम् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वाऽश्वयुङ्मध्येऽथवा नृप ॥ २,९.

माझे धन घेऊन, तू वृषोत्सव कर. कार्तिक पौर्णिमेला किंवा आश्वयुज महिन्याच्या मध्यात, हे राजन.

रेवतीयुक्तदिवसे कृषीष्ठा मे वृषोत्सवम् । पुण्यान्विप्रान्समाहूय वह्निं स्थाप्य विधानतः ॥ २,९.

रेवती नक्षत्र असलेल्या दिवशी माझ्यासाठी वृषोत्सव कर. पुण्यवान ब्राह्मणांना बोलाव, आणि विधिपूर्वक अग्नी स्थापन कर.

मन्त्रैर्होमस्तथा कार्यः षड्भिर्नृप विधानतः । बहून्विप्रान् भोजयेथास्तद्रत्नाप्तधनेन वै । एवं कृते महीपाल मम मुक्तिर्भविष्यति ॥ २,९.

सहा मंत्रांनी विधिप्रमाणे होम करावा, राजन. त्या रत्नातून मिळालेल्या धनाने अनेक ब्राह्मणांना जेवू घाल. असे केल्यावर, राजाधिराज, मला मुक्ती मिळेल.

श्रीकृष्ण उवाच । तथेति प्रतिजग्राह मणिं राजा ततः खग ॥ २,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'तसेच होईल.' आणि मग राजाने तो रत्न स्वीकारला, हे खग.

क्रियाधिकारस्तस्यैव यो धनग्राहको भवेत् । कुर्वतोस्तु तयोर्वार्तामेवं प्रेतमहीक्षितोः ॥ २,९.

ज्याने धन घेतले, त्यालाच हे कर्म करण्याचा अधिकार असतो. अशा प्रकारे प्रेत आणि राजामध्ये ही गोष्ट ठरली.

झणत्कारस्तु घण्टानां भेरीणां भाङ्कृतिस्तथा । जातस्तदा राजसेना चतुरङ्गा समापतत् ॥ २,९.

तेव्हा घंटांचा आवाज, ढोलांचा गजर आणि शंखांचा निनाद झाला. त्याच वेळी राजाची चतुरंग सैन्य एकत्र आली.

तस्यामागतमात्रायां प्रेतश्चादृश्यतां गतः । तस्माद्वनाद्विनिःसृत्य राजापि पुरमागमत् ॥ २,९.

ते सैन्य येताच, प्रेत अदृश्य झाले. त्या वनातून बाहेर येऊन, राजा देखील नगरात गेला.