गरुडपुराणम्

एतेषां कृपया राजंस्त्वं कुरुष्वौर्ध्वदेहिकम् । येषां न माता न पिता न पुत्रो न च बान्धवाः ॥ २,९.

या सर्वांवर दया दाखवून, राजन, ज्यांना आई, वडील, मुलगा किंवा नातेवाईक नाहीत, त्यांच्यासाठी तू उत्तरक्रिया करावी.

तेषा राजा स्वयं कुर्यात्कर्माणि तु यतो नृपः । आत्मनश्च शुभं कर्म कर्तव्यं पारलौकिकम् ॥ २,९.

राजाने स्वतःच ही कर्मे करावीत, कारण प्रत्येक राजाने स्वतःच्या पुढील जन्मासाठी पुण्यकर्मे करणे आवश्यक आहे.

विमुक्तः सर्वदुः खेभ्यो येनाञ्जो दुर्गातिं तरेत् । भ्रातरः कस्य के पुत्रास्त्रियोऽपि स्वार्थकोविदाः ॥ २,९.

सर्व दुःखांतून मुक्त झाल्यावर, माणूस सहजपणे कठीण मार्ग पार करतो; कारण भाऊ, मुलगे किंवा बायका—हे सगळे शेवटी आपापल्या फायद्यासाठीच असतात.

न कार्यस्तेषु विश्रम्भ स्वकृतं भुज्यतेयतः । गृहेष्वर्था निवर्न्त्तन्ते श्मशाने चैव बान्धवाः ॥ २,९.

त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये, कारण प्रत्येकजण आपले कर्म भोगतो; संपत्ती घरातच राहते आणि नातेवाईक स्मशानापर्यंतच सोबत करतात.

शरीरं काष्ठामादत्ते पापं पुण्यं सह व्रजेत् । तस्मादाशु त्वया सम्यगात्मनः श्रेय इच्छता ॥ २,९.

शरीर फक्त लाकूड घेते, पण पाप-पुण्य आत्म्यासोबत जातात; म्हणून जो स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने योग्य आणि त्वरित कृती करावी.

अस्थिरेण शरीरेण कर्तव्यञ्चौर्ध्वदोहिकम् । राजोवाच । कृशरूपः करालाक्षस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे ॥ २,९.

हे अस्थिर शरीर असताना, उत्तरक्रिया करणे आवश्यक आहे. राजा म्हणाला : तू खूप कृश आणि भयंकर डोळ्यांचा दिसतोस, अगदी प्रेतासारखा वाटतोस.

कथयस्वः मम प्रीत्या प्रेतराज यथातथम् । तथा पृष्टः स वै राज्ञा उवाच सकलं स्वकम् ॥ २,९.

माझ्यावर कृपा करून, प्रेतराजा, खरी गोष्ट जशी आहे तशी सांग. राजाने असे विचारल्यावर, त्याने आपली पूर्ण कथा सांगितली.

प्रेत उवाच । कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव । प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुमिहार्हसि ॥ २,९.

प्रेत म्हणाला : राजश्रेष्ठा, मी तुला सगळं सुरुवातीपासून सांगतो; माझं प्रेत होण्याचं कारण ऐकून, तू इथे दया दाखवावी.

वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्सुखावहम् । नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् ॥ २,९.

वैदिश नावाचं एक नगर आहे, जे सर्व प्रकारच्या संपत्ती आणि सुख देणारं आहे; तिथे अनेक देशांतील लोक आहेत आणि विविध रत्नांनी ते भरलेलं आहे.

नानापुष्पवनाकीर्णं नानापुण्यजनावृतम् । तत्राहं न्यवसं भूप देवार्चनरतः सदा ॥ २,९.

त्या ठिकाणी अनेक रंगीबेरंगी फुलांनी बहरलेली बागा होत्या आणि विविध पुण्यवान लोकांनी ते ठिकाण भरलेले होते. तिथे मी नेहमी देवांची भक्ती करत राहिलो, राजन.

वैश्यजातिः सुदेवोऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते । हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरो मया ॥ २,९.

माझं नाव सुदेव असून मी वैश्य जातीचा आहे, हे तुला माहीत असावं. मी यज्ञाने देवांना आणि पिंडदानाने पितरांना तृप्त केलं आहे.

विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया । आहारश्च विहारश्च मया वै सुनिवेशितः ॥ २,९.

विविध प्रकारच्या दानांनी मी ब्राह्मणांना संतुष्ट केलं आहे. माझं जेवण आणि विरंगुळा मी नीटनेटकेपणाने सांभाळले.

दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा । तत्सर्वं निष्फलं जातं मम दैवादुपागतम् ॥ २,९.

गरीब, अनाथ आणि मान्यवर लोकांना मी अनेक वेळा दान दिलं. पण हे सगळं माझ्या नशिबामुळे व्यर्थ झालं.

न मेऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवाः । न च मित्रं हितस्तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,९.

माझ्या कुळात कोणी नाही, ना मित्र आहेत, ना नातेवाईक. आणि असा कोणी हितचिंतकही नाही जो माझ्या मृत्यूनंतरचे विधी करेल.

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम । एकादशं त्रिपक्षञ्च षाण्मासिकमथाब्दिकम् ॥ २,९.

म्हणून, राजन, माझं प्रेतावस्था कायमची झाली आहे. एकादशी, पंधरवडा, सहा महिने आणि वर्षश्राद्ध हे विधी—

प्रतिमास्यानि चान्या नि ह्येवं श्राद्धानि षोडश । यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते ॥ २,९.

—आणि इतर मासिक श्राद्ध, असे मिळून सोळा प्रकारचे श्राद्ध असतात. राजन, ज्याच्यासाठी ही प्रेतश्राद्धे होत नाहीत—

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्यः दत्तैः श्राद्धशतैरपि । एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् ॥ २,९.

—त्याची प्रेतावस्था शेकडो श्राद्ध केल्यावरही कायम राहते. म्हणून, हे महाराज, हे जाणून मला या प्रेतावस्थेतून सोडवा.

वर्णानाञ्चैव सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते । तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते ॥ २,९.

सर्व जातींमध्ये राजा हा नातेवाईक मानला जातो. म्हणून, राजाधिराज, मला तारावं; मी तुला एक मौल्यवान रत्न देईन.

यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम । तथा कार्यं महीपाल दयां कृत्वा मयि प्रभो ॥ २,९.

राजन, माझं कल्याण व्हावं म्हणून तू कृती कर. हे पृथ्वीचे स्वामी, माझ्यावर दया दाखव.

सपिण्डैर्वा सगोत्रैर्वा निष्टुरैर्न कृतो हिमे । वृषोत्सर्गस्ततो दुष्टं प्रेतत्वं प्राप्तवानहम् ॥ २,९.

माझ्या कुळातील किंवा नातेवाईकांनी माझ्यासाठी वृषोत्सर्ग केला नाही. म्हणून मी या वाईट प्रेतावस्थेला पोहोचलो आहे.

क्षुत्तृषाविष्टदेहश्च भक्ष्यं पानं न चाप्नुयाम् । अतो विकृतिरेषा वै कृशात्वादिरमांसका ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे माझं शरीर व्याकुळ झालं आहे, पण मला खायला-प्यायला काहीच मिळत नाही. म्हणूनच माझं शरीर कृश झालं आहे आणि अंगावर मांसच उरलेलं नाही.

क्षुत्तृड्जन्यं महादुः खमनुभवामि पुनः पुनः । अकल्याणं हि प्रेतत्वं वृषोत्सर्गं विना कृतम् ॥ २,९.

भूक आणि तहान यामुळे मला पुन्हा पुन्हा मोठं दुःख सहन करावं लागतं. खरं तर, वृषोत्सर्ग न केल्यामुळे प्रेतावस्था अत्यंत अशुभ असते.

तस्माद्राजन्दयासिन्धो प्रार्थयामि तवाग्रतः । राजोवाच । वर्तते मत्कुले प्रेत इति ज्ञेयं कथं नरैः ॥ २,९.

म्हणून, राजन, दयासागर, मी तुझ्या पुढे विनंती करतो— राजा म्हणाला: माझ्या कुळात प्रेत आहे हे लोकांना कसं कळेल?

तन्ममाचक्ष्व हि प्रेत प्रेतत्वान्मुच्यते कथम् । प्रेत उवाच । लिङ्गेन पीडया प्रेतोऽनुमातव्यो नरैः सदा ॥ २,९.

म्हणून, प्रेतराजा, मला सांग, प्रेतावस्थेतून मुक्ती कशी मिळते? प्रेत म्हणाले: लोकांना नेहमीच वेदनेच्या लक्षणांवरून प्रेताचा अंदाज घ्यावा लागतो.

वक्ष्यामि पीडास्ता राजन्या वै प्रेतकृता भुवि । ऋतुः स्यादफलः स्त्रीणां यदा वंशो न वर्धते ॥ २,९.

राजन, मी तुला सांगतो, पृथ्वीवर प्रेतामुळे होणाऱ्या यातना कोणत्या आहेत: स्त्रियांचे ऋतू निष्फळ होणे, वंश वाढत नाही—

म्रियन्ते चाल्पवयसः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अकस्माद्वृत्तिहरणमप्रतिष्ठा जनेषु वै ॥ २,९.

—लहान वयात मृत्यू होणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; अचानक उपजीविका नष्ट होणे, आणि लोकांमध्ये अस्थिरता—

अकस्माद्गृहदाहः स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा । स्वगेहे कलहो नित्यं स्याच्च मिथ्याभिशंसनम् ॥ २,९.

—अचानक घराला आग लागणे, ही प्रेतामुळे होणारी पीडा आहे; आपल्या घरात सतत भांडण होणे आणि खोट्या आरोपांची लागण.

राजयक्ष्मादिसम्भूतिः सा पीडा प्रेतसम्भवा । अपि स्वयं धनं मुक्तं प्रयत्नादनवे पथि ॥ २,९.

राजयक्ष्मा आणि अशा आजारांमुळे होणारे दुःख, हे प्रेतामुळेच निर्माण होते. जरी धन मोठ्या प्रयत्नाने सोडवले, तरी ते योग्य मार्गाने जात नाही.

नैव लभ्येत नश्येतः सा पीडा प्रेतसंमवा । सुवृष्टौ कृषिनाशः स्याद्वाणिज्याद्वृत्तिनाशनम् ॥ २,९.

हे दुःख, जे प्रेतामुळे होते, ते न मिळते किंवा नाहीसेही होत नाही. चांगला पाऊस पडला तरी पिकांचे नुकसान होते, किंवा व्यापाऱ्यांचे उपजीविका नष्ट होते.