गरुडपुराणम्

मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् । आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच ॥ २,८.

मधल्या जागी तिसरी ठेवावी, मग आवाहन वगैरे विधी करून, आधी विश्वदेवांची पूजा करावी.

वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः । सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत् ॥ २,८.

तो ब्राह्मणांना म्हणावा: 'वसुंसाठी तुला अर्पण करतो, रुद्रांसाठी तुला अर्पण करतो, सूर्यांसाठी तुला अर्पण करतो, आता मी तुम्हाला जेवायला घालतो.'

आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् । साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु ॥ २,८.

बाकीचे आवाहन वगैरे विधी पितरांसारखेच करावेत. मग एक गाय सर्वांसाठी द्यावी आणि वसूंना उद्देशून ब्राह्मणाला द्यावी.

आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु । विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत् ॥ २,८.

अग्निय, रौद्र, यम्य आणि सूर्य ब्राह्मणाला अर्पण करावे. आणि सर्व विश्वदेवांसाठी तिळाने भरलेले पात्र द्यावे.

स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् । विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम् ॥ २,८.

'स्वस्ति' म्हणत अक्षय जल देऊन, मग त्या ब्राह्मणांना विसर्जन करावे आणि आठ अक्षरांचा मंत्र म्हणत विष्णूचे स्मरण करावे.

ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् । चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम् ॥ २,८.

मग आपल्या इच्छेनुसार घरातील देवी, शंकर आणि नारायण यांचा स्मरण करावा. चौदाव्या दिवशी ज्या नदीला जाता येईल, तिथे जावे.

वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् । दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम् ॥ २,८.

कापडं आणि लोखंडाचे तुकडे 'हे जिंकले' असे म्हणत दक्षिणेकडे तोंड करून स्वतः अग्नी प्रज्वलित करावा.

पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि ॥ २,८.

पन्नास कुशांच्या काड्यांनी ब्राह्मीची प्रतिमा तयार करून ती जाळावी. मग स्मशानातील होम करून पूर्ण आहुती द्यावी.

निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् । हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम् ॥ २,८.

किंवा अग्नी नसेल तर जमिनीवर बसून यम आणि रुद्र यांचा स्मरण करावा. मुख्य जागी होम करून नंतर त्यांना आमंत्रण द्यावे.

श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः । तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम् ॥ २,८.

नंतर अग्नीत मुग घालून एक भाकरी शिजवावी आणि दुसरी तिळ-तांदुळासह पवित्र कुशासह तयार करावी.

ओं पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् । ओं यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम् ॥ २,८.

'ॐ पृथ्वीला नमस्कार' असे म्हणून पहिली अर्पण करावी आणि लगेच 'ॐ यमाला नमस्कार' असे म्हणून दुसरी अर्पण करावी.

ओं नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः । ततो दीप्ते समिद्धेऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे ॥ २,८.

मग 'ॐ नमस्कार रुद्राला, स्मशानाच्या अधिपतीला' असे म्हणून, नंतर प्रज्वलित अग्नीत, जमिनीवर, नैसर्गिक स्थितीत अर्पण करावे.

सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ २,८.

यम नावाच्या सात रूपांना सात वेळा पाणी अर्पण करावे – यम, धर्मराज, मृत्यू आणि अंतक यांना.

वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च । स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा ॥ २,८.

वैवस्वत, काळ आणि सर्व प्राण घेणारा यांना, 'स्वधा', नमस्कार आणि प्रणव या सात उच्चारांसह अर्पण करावे.

अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् । प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान् ॥ २,८.

'अमुक अमुक गोत्रातील यांना हे तिळांचे पाणी असो' असे म्हणून, दहा पिंड अर्घ्य व फुलांसह अर्पण करावेत.

धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः । दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत् ॥ २,८.

धूप, दिवा, नैवेद्य आणि गंध सर्वांसाठी अखंड असावेत. दहा पिंड अर्पण केल्यावर, विष्णूचे शांत मुख आठवावे.

कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः । आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु ॥ २,८.

प्रत्येक महिन्याला मासिक श्राद्ध करावे, मग सपिंडीकरण करावे. अशौच संपल्यावर स्वतःसाठी किंवा मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठी हे करावे.

कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग ॥ २,८.

ही जगातील अस्थिरता जाणून, आपल्या शक्तीनुसार, आरोग्य, संपत्ती आणि आयुष्य पाहून हे सर्व करावे. हे सर्व जीवंत असतानाचे श्राद्ध मी तुला सांगितले, पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् ९ गरुड उवाच । उक्तमाद्यां क्रियां यावन्नृपोऽपीतित्वयानघ । कस्यचित्केनचिद्राज्ञा किमाद्या सा कृता पुरा ॥ २,९.

गरुड म्हणाला – हे पापरहित, तू राजासाठी सुद्धा जी प्रारंभिक क्रिया सांगितलीस, ती पूर्वी कुणाच्या आज्ञेने आणि कोणत्या कारणासाठी प्रथम केली गेली?

श्रीकृष्ण उवाच । सुपर्ण शृणु वक्ष्यामि यथा राज्ञा क्रिया कृता । आसीत्कृतयुगे राजा वाङ्गो वै बभ्रुवाहनः ॥ २,९.

श्रीकृष्ण म्हणाले – सुपर्णा, ऐक, राजा कसा ती क्रिया करायचा ते मी सांगतो. कृतयुगात बभ्रुवाहनाचा पुत्र वंग नावाचा राजा होता.

पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता पक्षीन्द्र धर्मतः । चतुर्भागां भुवं कृत्स्नां स भुङ्के वसुधाधिपः ॥ २,९.

तो पक्षीराज, धर्माने पृथ्वीच्या चारही टोकांचा रक्षण करणारा होता. तो संपूर्ण पृथ्वीचे चार भाग करून राज्य उपभोगत होता.

न पापकृत्कश्चिदासीत्तस्मिन्राज्यं प्रशासति । नासीच्चौरभयं तार्क्ष्य न क्षुद्रभयमेव हि ॥ २,९.

त्याच्या राज्यात तो राज्य करत असताना कुणीही पाप करणारा नव्हता. तक्षक, त्या वेळी चोरीचे किंवा नीच लोकांचे भय नव्हते.

नासीद्व्याधिभयञ्चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे । स्वधर्मे रेमिरे चासीत्तेजसा भास्करोपमः ॥ २,९.

त्याच्या राज्यात आजाराचेही भय नव्हते. सर्वजण आपल्या धर्मात रमायचे आणि तो तेजस्वी सूर्यासारखा उजळून निघायचा.

अक्षुब्धत्वेर्ऽचलसमः सहिष्णुत्वे धरासमः । स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः ॥ २,९.

तो स्थिर मनाचा, पर्वतासारखा अढळ होता; सहनशीलतेत पृथ्वीप्रमाणे होता. तो महाबाहू, बलवान आणि घोड्यांच्या मोठ्या सैन्यासह, कधी कधी मार्गस्थ होत असे.

वनं जगाम गहनं हयानाञ्च शतैर्वृतः । सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिः स्वनैः ॥ २,९.

तो घनदाट जंगलात गेला, शेकडो घोड्यांनी वेढलेला, आणि त्याच्या सोबत योद्ध्यांचे सिंहगर्जना, शंख आणि दुंदुंभ्यांचे गजर घुमत होते.

आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन् गच्छती पार्थिवे । तत्रतत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः ॥ २,९.

राजा जात असताना तिथे टाळ्यांचा आवाज उठला; आणि सर्वत्र, विद्वान ब्राह्मण त्याचे सर्व बाजूंनी कौतुक करत होते.

निर्ययौ परया प्रीत्या वनं मृगजिघांसया । स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम् ॥ २,९.

तो अत्यंत आनंदाने, प्राण्यांच्या शिकार करण्याच्या इच्छेने, वनात निघाला; जात असताना, त्या बुद्धिमान राजाने नंदनवनासारखे सुंदर जंगल पाहिले.

बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थध्वजसंयुतम् । विषमैः पर्वतैश्चैव सर्वतश्च समन्वितम् ॥ २,९.

ते जंगल बेल, अर्क, खैर यांच्या झाडांनी भरलेले होते; कपीठ आणि ध्वजांनी शोभलेले होते; आणि सर्व बाजूंनी उंचसखल पर्वतांनी वेढलेले होते.

निर्जलं निर्मनुष्यञ्च बहुयोजनमायतम् । मृगसिंहैर्महाघोरैन्यैश्चापि वनेचरैः ॥ २,९.

ते जंगल पाण्याविना, माणसाविना आणि अनेक योजनांपर्यंत पसरलेले होते; तिथे भयंकर प्राणी, सिंह आणि भीतीदायक वनचर भरपूर होते.