गरुडपुराणम्

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून् ॥ २,८.

ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, अश्विनी, सूर्य, अग्नी, वसु, मरुत, विश्वदेव, पितरांचे गण, वंश, माणसं आणि प्राणी—

सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् । श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत् ॥ २,८.

सरपटणारे, मातृगण आणि इतर सर्व भूत—श्रद्धेने श्राद्ध केल्याने हे सगळं जग तृप्त होतं.

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा । अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः ॥ २,८.

हे सर्व तृप्त झाले की, ते त्या व्यक्तीला पुत्र, पत्नी आणि संपत्ती देऊन तृप्त करतात. विधीचे अधिकारी, वेगवेगळे प्रकार आणि सारांश असं सांगितलं.

गरुड उवाच । उक्तेष्वेकोऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम । कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: या सर्वांमध्ये एकही अधिकारी उरला नसेल, तर हे विष्णू, जाणकार पुरुषाने काय करावे?

श्रीकृष्ण उवाच । अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः । जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जेव्हा कोणताही अधिकारी नसतो आणि काहीच निश्चित नसतं, तेव्हा जोपर्यंत तो जिवंत आहे, तो स्वतःच जिवंतांसाठी श्राद्ध करावा.

कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः । कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत् ॥ २,८.

उपवास करून, नीट स्नान करून, काळे वस्त्र घालून आणि मन एकाग्र करून, तो सर्वांचा स्वामी असलेल्या विष्णूची, कर्ता आणि भोक्ता म्हणून पूजा करावी.

सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः । निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः ॥ २,८.

योग्य दक्षिणा, तीळ आणि तीन जलधेनू घेऊन, 'स्वधा' म्हणत पितरांना एकाग्रतेने अर्पण करावे.

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् । सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

'अग्नी काव्यवाहनाला स्वधा नमः' आणि 'सोम पितृमते स्वधा नमः' असे आठवत म्हणावे.

दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

तिसरी जलधेनू दक्षिणेकडे, दक्षिणा देऊन, यम आणि अंगिरस यांना 'स्वधा नमः' म्हणत अर्पण करावी.

तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् । प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत् ॥ २,८.

त्या दोन जलधेनू मधे ठेवून, ब्राह्मणांचा सन्मान करून त्यांना जेवायला बोलवावे. पहिली उत्तर दिशेला, दुसरी दक्षिण दिशेला ठेवावी.

मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् । आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच ॥ २,८.

मधल्या जागी तिसरी ठेवावी, मग आवाहन वगैरे विधी करून, आधी विश्वदेवांची पूजा करावी.

वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः । सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत् ॥ २,८.

तो ब्राह्मणांना म्हणावा: 'वसुंसाठी तुला अर्पण करतो, रुद्रांसाठी तुला अर्पण करतो, सूर्यांसाठी तुला अर्पण करतो, आता मी तुम्हाला जेवायला घालतो.'

आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् । साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु ॥ २,८.

बाकीचे आवाहन वगैरे विधी पितरांसारखेच करावेत. मग एक गाय सर्वांसाठी द्यावी आणि वसूंना उद्देशून ब्राह्मणाला द्यावी.

आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु । विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत् ॥ २,८.

अग्निय, रौद्र, यम्य आणि सूर्य ब्राह्मणाला अर्पण करावे. आणि सर्व विश्वदेवांसाठी तिळाने भरलेले पात्र द्यावे.

स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् । विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम् ॥ २,८.

'स्वस्ति' म्हणत अक्षय जल देऊन, मग त्या ब्राह्मणांना विसर्जन करावे आणि आठ अक्षरांचा मंत्र म्हणत विष्णूचे स्मरण करावे.

ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् । चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम् ॥ २,८.

मग आपल्या इच्छेनुसार घरातील देवी, शंकर आणि नारायण यांचा स्मरण करावा. चौदाव्या दिवशी ज्या नदीला जाता येईल, तिथे जावे.

वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् । दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम् ॥ २,८.

कापडं आणि लोखंडाचे तुकडे 'हे जिंकले' असे म्हणत दक्षिणेकडे तोंड करून स्वतः अग्नी प्रज्वलित करावा.

पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि ॥ २,८.

पन्नास कुशांच्या काड्यांनी ब्राह्मीची प्रतिमा तयार करून ती जाळावी. मग स्मशानातील होम करून पूर्ण आहुती द्यावी.

निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् । हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम् ॥ २,८.

किंवा अग्नी नसेल तर जमिनीवर बसून यम आणि रुद्र यांचा स्मरण करावा. मुख्य जागी होम करून नंतर त्यांना आमंत्रण द्यावे.

श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः । तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम् ॥ २,८.

नंतर अग्नीत मुग घालून एक भाकरी शिजवावी आणि दुसरी तिळ-तांदुळासह पवित्र कुशासह तयार करावी.

ओं पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् । ओं यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम् ॥ २,८.

'ॐ पृथ्वीला नमस्कार' असे म्हणून पहिली अर्पण करावी आणि लगेच 'ॐ यमाला नमस्कार' असे म्हणून दुसरी अर्पण करावी.

ओं नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः । ततो दीप्ते समिद्धेऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे ॥ २,८.

मग 'ॐ नमस्कार रुद्राला, स्मशानाच्या अधिपतीला' असे म्हणून, नंतर प्रज्वलित अग्नीत, जमिनीवर, नैसर्गिक स्थितीत अर्पण करावे.

सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ २,८.

यम नावाच्या सात रूपांना सात वेळा पाणी अर्पण करावे – यम, धर्मराज, मृत्यू आणि अंतक यांना.

वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च । स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा ॥ २,८.

वैवस्वत, काळ आणि सर्व प्राण घेणारा यांना, 'स्वधा', नमस्कार आणि प्रणव या सात उच्चारांसह अर्पण करावे.

अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् । प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान् ॥ २,८.

'अमुक अमुक गोत्रातील यांना हे तिळांचे पाणी असो' असे म्हणून, दहा पिंड अर्घ्य व फुलांसह अर्पण करावेत.

धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः । दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत् ॥ २,८.

धूप, दिवा, नैवेद्य आणि गंध सर्वांसाठी अखंड असावेत. दहा पिंड अर्पण केल्यावर, विष्णूचे शांत मुख आठवावे.

कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः । आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु ॥ २,८.

प्रत्येक महिन्याला मासिक श्राद्ध करावे, मग सपिंडीकरण करावे. अशौच संपल्यावर स्वतःसाठी किंवा मरण पावलेल्या व्यक्तीसाठी हे करावे.

कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग ॥ २,८.

ही जगातील अस्थिरता जाणून, आपल्या शक्तीनुसार, आरोग्य, संपत्ती आणि आयुष्य पाहून हे सर्व करावे. हे सर्व जीवंत असतानाचे श्राद्ध मी तुला सांगितले, पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् ९ गरुड उवाच । उक्तमाद्यां क्रियां यावन्नृपोऽपीतित्वयानघ । कस्यचित्केनचिद्राज्ञा किमाद्या सा कृता पुरा ॥ २,९.

गरुड म्हणाला – हे पापरहित, तू राजासाठी सुद्धा जी प्रारंभिक क्रिया सांगितलीस, ती पूर्वी कुणाच्या आज्ञेने आणि कोणत्या कारणासाठी प्रथम केली गेली?