गरुडपुराणम्

स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् । तेऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः ॥ २,७.

पक्ष्यांच्या राजाने स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली आणि मला दंडवत घातले; आणि प्रेतही आश्चर्यचकित होऊन मोठ्या डोळ्यांनी पाहू लागली.

प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत । रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् । कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमोऽस्त ते ॥ २,७.

प्रेमाने आणि अडखळत्या वाणीने पक्ष्यांनी काहीच बोलले नाही; ज्यांची मने रज आणि तम यांनी व्यापलेली आहेत, त्यांना तू दयेमुळे तारतोस—तुला नमस्कार.

एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः । तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः ॥ २,७.

द्विज असे बोलत असताना, माझ्या इच्छेने निर्माण झालेल्या आणि प्रमुख सेवकांसह असलेल्या सहा दिव्य विमानांनी तो पर्वत सर्व बाजूंनी उजळून निघाला.

इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसोऽप्यथ पञ्चमिस्तैः । प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम् ॥ २,७.

अशा प्रकारे, त्या विमानात बसून द्विज आणि इतर पाच जण माझ्या लोकात गेले; आणि प्रेतांना सत्संगाच्या प्रभावामुळे अमाप पुण्य मिळून स्वर्गप्राप्ती झाली, हे सुपर्णा.

प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मेऽभवत् । एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सोऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि ॥ २,७.

सत्संगाच्या प्रभावाने प्रेतांना स्वर्ग मिळाला; आणि ब्राह्मण, प्रसिद्ध वैभवशाली विष्वक्सेन, माझ्या गणात सामील झाला. हे सर्व मी तुला सांगितले; जो कोणी हे ऐकेल किंवा सांगेल, त्याला कधीच प्रेतत्व मिळणार नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ गरुड उवाच । स्वामिन्कस्याधिकारोऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके । क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: स्वामी, या सर्व उर्ध्वदेहिक बाबींमध्ये अधिकार कोणाचा आहे? किती प्रकारच्या क्रिया सांगितल्या आहेत? हे सर्व मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुत्र, नातू, पणतू, भाऊ, भावाची संतती, किंवा एकाच कुळातील आप्त हे सर्व, हे पक्षीराज, या क्रियांसाठी पात्र आहेत.

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग ॥ २,८.

जर वंशात कोणीच उरला नसेल, तर सर्वांना एकसारखेच पिंडदान करावे लागते. आणि दोन्ही कुलं संपली असतील, तरी स्त्रियांनी हे विधी करावेत, हे लक्षात ठेव.

इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः । पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः ॥ २,८.

कोणीतरी जाणूनबुजून नातं तोडलं असेल, तर राजाने पूर्वीचे, मधले आणि नंतरचे असे सर्व विधी करवून घ्यावेत.

प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे ॥ २,८.

दरवर्षी ठरलेल्या पद्धतीने तिथे श्राद्ध करावे. त्याचे फळ मी तुला सांगतो, ऐक.

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून् ॥ २,८.

ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, अश्विनी, सूर्य, अग्नी, वसु, मरुत, विश्वदेव, पितरांचे गण, वंश, माणसं आणि प्राणी—

सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् । श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत् ॥ २,८.

सरपटणारे, मातृगण आणि इतर सर्व भूत—श्रद्धेने श्राद्ध केल्याने हे सगळं जग तृप्त होतं.

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा । अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः ॥ २,८.

हे सर्व तृप्त झाले की, ते त्या व्यक्तीला पुत्र, पत्नी आणि संपत्ती देऊन तृप्त करतात. विधीचे अधिकारी, वेगवेगळे प्रकार आणि सारांश असं सांगितलं.

गरुड उवाच । उक्तेष्वेकोऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम । कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: या सर्वांमध्ये एकही अधिकारी उरला नसेल, तर हे विष्णू, जाणकार पुरुषाने काय करावे?

श्रीकृष्ण उवाच । अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः । जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जेव्हा कोणताही अधिकारी नसतो आणि काहीच निश्चित नसतं, तेव्हा जोपर्यंत तो जिवंत आहे, तो स्वतःच जिवंतांसाठी श्राद्ध करावा.

कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः । कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत् ॥ २,८.

उपवास करून, नीट स्नान करून, काळे वस्त्र घालून आणि मन एकाग्र करून, तो सर्वांचा स्वामी असलेल्या विष्णूची, कर्ता आणि भोक्ता म्हणून पूजा करावी.

सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः । निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः ॥ २,८.

योग्य दक्षिणा, तीळ आणि तीन जलधेनू घेऊन, 'स्वधा' म्हणत पितरांना एकाग्रतेने अर्पण करावे.

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् । सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

'अग्नी काव्यवाहनाला स्वधा नमः' आणि 'सोम पितृमते स्वधा नमः' असे आठवत म्हणावे.

दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

तिसरी जलधेनू दक्षिणेकडे, दक्षिणा देऊन, यम आणि अंगिरस यांना 'स्वधा नमः' म्हणत अर्पण करावी.

तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् । प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत् ॥ २,८.

त्या दोन जलधेनू मधे ठेवून, ब्राह्मणांचा सन्मान करून त्यांना जेवायला बोलवावे. पहिली उत्तर दिशेला, दुसरी दक्षिण दिशेला ठेवावी.

मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् । आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच ॥ २,८.

मधल्या जागी तिसरी ठेवावी, मग आवाहन वगैरे विधी करून, आधी विश्वदेवांची पूजा करावी.

वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः । सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत् ॥ २,८.

तो ब्राह्मणांना म्हणावा: 'वसुंसाठी तुला अर्पण करतो, रुद्रांसाठी तुला अर्पण करतो, सूर्यांसाठी तुला अर्पण करतो, आता मी तुम्हाला जेवायला घालतो.'

आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् । साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु ॥ २,८.

बाकीचे आवाहन वगैरे विधी पितरांसारखेच करावेत. मग एक गाय सर्वांसाठी द्यावी आणि वसूंना उद्देशून ब्राह्मणाला द्यावी.

आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु । विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत् ॥ २,८.

अग्निय, रौद्र, यम्य आणि सूर्य ब्राह्मणाला अर्पण करावे. आणि सर्व विश्वदेवांसाठी तिळाने भरलेले पात्र द्यावे.

स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् । विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम् ॥ २,८.

'स्वस्ति' म्हणत अक्षय जल देऊन, मग त्या ब्राह्मणांना विसर्जन करावे आणि आठ अक्षरांचा मंत्र म्हणत विष्णूचे स्मरण करावे.

ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् । चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम् ॥ २,८.

मग आपल्या इच्छेनुसार घरातील देवी, शंकर आणि नारायण यांचा स्मरण करावा. चौदाव्या दिवशी ज्या नदीला जाता येईल, तिथे जावे.

वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् । दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम् ॥ २,८.

कापडं आणि लोखंडाचे तुकडे 'हे जिंकले' असे म्हणत दक्षिणेकडे तोंड करून स्वतः अग्नी प्रज्वलित करावा.

पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि ॥ २,८.

पन्नास कुशांच्या काड्यांनी ब्राह्मीची प्रतिमा तयार करून ती जाळावी. मग स्मशानातील होम करून पूर्ण आहुती द्यावी.

निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् । हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम् ॥ २,८.

किंवा अग्नी नसेल तर जमिनीवर बसून यम आणि रुद्र यांचा स्मरण करावा. मुख्य जागी होम करून नंतर त्यांना आमंत्रण द्यावे.