गरुडपुराणम्

एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतोऽस्म्यहम् । आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज ॥ २,७.

या पापामुळे मला 'लेखक' असे नाव पडले आहे; नरकातील भोग संपल्यावर मला हे प्रेतत्व मिळाले, हे द्विजा.

ब्राह्मण उवाच । संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः । वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत ॥ २,७.

ब्राह्मण म्हणाला: तुम्ही सांगितलेल्या नावांनी आणि अवस्थांनी तुमच्या वागणुकीचेच संकेत मिळतात. हे प्रेतांनो, मला फक्त तुमचा आचार आणि खाण्यापिण्याबद्दल सांगा.

प्रेता ऊचुः । वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा । धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे ॥ २,७.

प्रेतांनी उत्तर दिले: जिथे वेदमार्गाचे पालन नाही, लाज नाही, धर्म नाही, संयम नाही, सहनशीलता नाही, धैर्य नाही, ज्ञान नाही, तिथेच आम्ही राहतो.

तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् । यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात् ॥ २,७.

आम्ही त्याच्या शरीराला यातना देतो, आणि त्याच्या घरी श्राद्ध किंवा तर्पण होत नाही; त्याच्या घरातील अवयवांतून हळूहळू मांस आणि रक्त मिळते.

जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः । शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम् ॥ २,७.

आम्ही असेच खातो आणि पितो; हाच आमचा आचार आहे. आता आमचे अन्न ऐक, जे सर्व लोकांना निंद्य वाटते.

दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ । वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा ॥ २,७.

तू काहीतरी पाहिले आहेस आणि आम्ही तुला जे माहित आहे ते सांगतो, हे निष्पापा: उलटी, विष्ठा, घाण, कफ, मूत्र आणि अश्रू हेच.

एतद्भक्ष्यञ्च पानञ्च मा पृच्छातः परं द्विज । लज्जा नो जायते स्वामिन्नाहारं वदतां स्वकम् ॥ २,७.

हेच आमचे खाणे आणि पिणे आहे; यापुढे विचारू नकोस, हे द्विजा. आमच्या अन्नाबद्दल सांगताना आम्हाला लाज वाटते, स्वामी.

अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो । अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी ॥ २,७.

आम्ही अज्ञानी, मंद आणि अंधकारमय स्वभावाचे आहोत, हे प्रभो; योगायोगाने, हे ब्राह्मणा, आम्हाला मागील जन्मांची आठवण झाली आहे.

विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे ॥ २,७.

आम्हाला विनय आणि अविनय यातला फरक कळत नाही, हे प्रभो. श्रीकृष्ण म्हणाले: असे प्रेत बोलत असताना आणि द्विज ऐकत असताना,

अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्येदमेव वै । स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः ॥ २,७.

मग मी ते रूप तार्क्ष्याला दाखवले; आणि ते पाहून श्रेष्ठ ब्राह्मणाने आपल्या हृदयातील पुरुषाला समोर पाहिले.

स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् । तेऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः ॥ २,७.

पक्ष्यांच्या राजाने स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली आणि मला दंडवत घातले; आणि प्रेतही आश्चर्यचकित होऊन मोठ्या डोळ्यांनी पाहू लागली.

प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत । रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् । कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमोऽस्त ते ॥ २,७.

प्रेमाने आणि अडखळत्या वाणीने पक्ष्यांनी काहीच बोलले नाही; ज्यांची मने रज आणि तम यांनी व्यापलेली आहेत, त्यांना तू दयेमुळे तारतोस—तुला नमस्कार.

एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः । तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः ॥ २,७.

द्विज असे बोलत असताना, माझ्या इच्छेने निर्माण झालेल्या आणि प्रमुख सेवकांसह असलेल्या सहा दिव्य विमानांनी तो पर्वत सर्व बाजूंनी उजळून निघाला.

इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसोऽप्यथ पञ्चमिस्तैः । प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम् ॥ २,७.

अशा प्रकारे, त्या विमानात बसून द्विज आणि इतर पाच जण माझ्या लोकात गेले; आणि प्रेतांना सत्संगाच्या प्रभावामुळे अमाप पुण्य मिळून स्वर्गप्राप्ती झाली, हे सुपर्णा.

प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मेऽभवत् । एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सोऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि ॥ २,७.

सत्संगाच्या प्रभावाने प्रेतांना स्वर्ग मिळाला; आणि ब्राह्मण, प्रसिद्ध वैभवशाली विष्वक्सेन, माझ्या गणात सामील झाला. हे सर्व मी तुला सांगितले; जो कोणी हे ऐकेल किंवा सांगेल, त्याला कधीच प्रेतत्व मिळणार नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ गरुड उवाच । स्वामिन्कस्याधिकारोऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके । क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: स्वामी, या सर्व उर्ध्वदेहिक बाबींमध्ये अधिकार कोणाचा आहे? किती प्रकारच्या क्रिया सांगितल्या आहेत? हे सर्व मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुत्र, नातू, पणतू, भाऊ, भावाची संतती, किंवा एकाच कुळातील आप्त हे सर्व, हे पक्षीराज, या क्रियांसाठी पात्र आहेत.

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग ॥ २,८.

जर वंशात कोणीच उरला नसेल, तर सर्वांना एकसारखेच पिंडदान करावे लागते. आणि दोन्ही कुलं संपली असतील, तरी स्त्रियांनी हे विधी करावेत, हे लक्षात ठेव.

इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः । पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः ॥ २,८.

कोणीतरी जाणूनबुजून नातं तोडलं असेल, तर राजाने पूर्वीचे, मधले आणि नंतरचे असे सर्व विधी करवून घ्यावेत.

प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे ॥ २,८.

दरवर्षी ठरलेल्या पद्धतीने तिथे श्राद्ध करावे. त्याचे फळ मी तुला सांगतो, ऐक.

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून् ॥ २,८.

ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, अश्विनी, सूर्य, अग्नी, वसु, मरुत, विश्वदेव, पितरांचे गण, वंश, माणसं आणि प्राणी—

सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् । श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत् ॥ २,८.

सरपटणारे, मातृगण आणि इतर सर्व भूत—श्रद्धेने श्राद्ध केल्याने हे सगळं जग तृप्त होतं.

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा । अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः ॥ २,८.

हे सर्व तृप्त झाले की, ते त्या व्यक्तीला पुत्र, पत्नी आणि संपत्ती देऊन तृप्त करतात. विधीचे अधिकारी, वेगवेगळे प्रकार आणि सारांश असं सांगितलं.

गरुड उवाच । उक्तेष्वेकोऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम । कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: या सर्वांमध्ये एकही अधिकारी उरला नसेल, तर हे विष्णू, जाणकार पुरुषाने काय करावे?

श्रीकृष्ण उवाच । अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः । जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जेव्हा कोणताही अधिकारी नसतो आणि काहीच निश्चित नसतं, तेव्हा जोपर्यंत तो जिवंत आहे, तो स्वतःच जिवंतांसाठी श्राद्ध करावा.

कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः । कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत् ॥ २,८.

उपवास करून, नीट स्नान करून, काळे वस्त्र घालून आणि मन एकाग्र करून, तो सर्वांचा स्वामी असलेल्या विष्णूची, कर्ता आणि भोक्ता म्हणून पूजा करावी.

सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः । निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः ॥ २,८.

योग्य दक्षिणा, तीळ आणि तीन जलधेनू घेऊन, 'स्वधा' म्हणत पितरांना एकाग्रतेने अर्पण करावे.

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् । सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

'अग्नी काव्यवाहनाला स्वधा नमः' आणि 'सोम पितृमते स्वधा नमः' असे आठवत म्हणावे.

दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन् ॥ २,८.

तिसरी जलधेनू दक्षिणेकडे, दक्षिणा देऊन, यम आणि अंगिरस यांना 'स्वधा नमः' म्हणत अर्पण करावी.