गरुडपुराणम्

पुरः पत्तनखर्वाटान् खेटानपि मृतः क्षुधा । एतस्मात्पातकाद्विप्र मृतः प्रेतत्वमागतः ॥ २,७.

तो मुलगा शहर, गाव, वाड्या, वस्त्यांमध्ये उपासमारीने मरण पावला. या पापामुळे, हे ब्राह्मण, मी मरण पावून प्रेत झालो.

रुद्धौ तु पितरौ यस्मान्नाम्नाहं रोधकस्ततः । लेखक उवाच । अहं विप्र पुराभूवमवन्त्यां द्विजसत्तमः ॥ २,७.

मी आई-वडिलांना बंदिस्त केल्यामुळे मला 'रोधक' हे नाव पडले. लेखक म्हणतो: 'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी पूर्वी अवंतीमध्ये ब्राह्मण होतो.'

भद्रस्य राज्ञो देवानां पूजनेऽधिकृतो ह्यहम् । बह्व्यस्तु प्रतिमास्तत्र बभूवुर्बहुनामिकाः ॥ २,७.

भद्र नावाच्या राजाने मला देवांची पूजा करण्याचे काम दिले होते. तिथे अनेक देवमूर्ती होत्या आणि त्या वेगवेगळ्या नावांनी ओळखल्या जात.

हेम्नस्तदङ्गेषु बहु रत्नजातं बभूव ह । तासां मे कुर्वतः पूजां पापा मतिरजायत ॥ २,७.

त्या मूर्तींवर पुष्कळ सोनं आणि अनेक प्रकारची रत्नं होती. मी त्यांची पूजा करत असताना माझ्या मनात पापाचा विचार आला.

अखिलं तीक्ष्णलोहेन तासामङ्गं विशीर्य च । उल्लेखनञ्च रत्नानां नेत्रादिभ्यः कृतं मया ॥ २,७.

मी ती सर्व मूर्ती तीक्ष्ण लोखंडी हत्याराने फोडून त्यांचे डोळे व इतर भागांतली रत्नं काढली.

तथाकृतान्यथाङ्गानि प्रतिमानां निरीक्ष्य च । नेत्राणि च विरत्नानि नृपश्चुक्रोध वह्निवत् ॥ २,७.

मूर्तींचे असे बदललेले रूप आणि डोळ्यांतून रत्नं काढलेली पाहून राजा अग्नीप्रमाणे क्रुद्ध झाला.

प्रतिजज्ञे नृपः पश्चादेष ब्राह्मणपुङ्गवः । आभ्यो रत्नं सुवर्णञ्च हृतं येन भविष्यति ॥ २,७.

नंतर राजाने प्रतिज्ञा केली: 'ज्याने या मूर्तींमधून रत्नं आणि सोनं चोरलं आहे — तो ब्राह्मण —'

ज्ञातश्च स हि मे वध्यो भविष्यति न संशयः । अहं तत्सकलं ज्ञात्वा रात्रावसिधरो गृहम् ॥ २,७.

'तो सापडला की त्याला नक्कीच मृत्युदंड दिला जाईल, यात शंका नाही.' हे सर्व समजल्यावर मी रात्री घरात तलवार घेऊन राहिलो.

राज्ञः प्रविश्य राजानं पशुमारममारयम् । गृहीत्वाथ मणीन् स्वर्णं निशीथेऽहं गतोऽन्यतः ॥ २,७.

राजाच्या महालात जाऊन मी राजाच्या पशूचा वध केला आणि मग रात्रौ रत्नं व सोनं घेऊन मी दुसरीकडे निघून गेलो.

व्याघ्रेण महातारण्ये नखटङ्कैर्विटङ्कितः । लेखनात्प्रतिमाया यन्मया लोहेन कर्तितम् ॥ २,७.

मोठ्या जंगलात वाघाच्या नखांनी ओरबाडले गेलो, आणि मी लोखंडाने प्रतिमेवर कोरलेले चित्र कोरले.

एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतोऽस्म्यहम् । आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज ॥ २,७.

या पापामुळे मला 'लेखक' असे नाव पडले आहे; नरकातील भोग संपल्यावर मला हे प्रेतत्व मिळाले, हे द्विजा.

ब्राह्मण उवाच । संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः । वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत ॥ २,७.

ब्राह्मण म्हणाला: तुम्ही सांगितलेल्या नावांनी आणि अवस्थांनी तुमच्या वागणुकीचेच संकेत मिळतात. हे प्रेतांनो, मला फक्त तुमचा आचार आणि खाण्यापिण्याबद्दल सांगा.

प्रेता ऊचुः । वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा । धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे ॥ २,७.

प्रेतांनी उत्तर दिले: जिथे वेदमार्गाचे पालन नाही, लाज नाही, धर्म नाही, संयम नाही, सहनशीलता नाही, धैर्य नाही, ज्ञान नाही, तिथेच आम्ही राहतो.

तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् । यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात् ॥ २,७.

आम्ही त्याच्या शरीराला यातना देतो, आणि त्याच्या घरी श्राद्ध किंवा तर्पण होत नाही; त्याच्या घरातील अवयवांतून हळूहळू मांस आणि रक्त मिळते.

जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः । शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम् ॥ २,७.

आम्ही असेच खातो आणि पितो; हाच आमचा आचार आहे. आता आमचे अन्न ऐक, जे सर्व लोकांना निंद्य वाटते.

दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ । वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा ॥ २,७.

तू काहीतरी पाहिले आहेस आणि आम्ही तुला जे माहित आहे ते सांगतो, हे निष्पापा: उलटी, विष्ठा, घाण, कफ, मूत्र आणि अश्रू हेच.

एतद्भक्ष्यञ्च पानञ्च मा पृच्छातः परं द्विज । लज्जा नो जायते स्वामिन्नाहारं वदतां स्वकम् ॥ २,७.

हेच आमचे खाणे आणि पिणे आहे; यापुढे विचारू नकोस, हे द्विजा. आमच्या अन्नाबद्दल सांगताना आम्हाला लाज वाटते, स्वामी.

अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो । अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी ॥ २,७.

आम्ही अज्ञानी, मंद आणि अंधकारमय स्वभावाचे आहोत, हे प्रभो; योगायोगाने, हे ब्राह्मणा, आम्हाला मागील जन्मांची आठवण झाली आहे.

विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे ॥ २,७.

आम्हाला विनय आणि अविनय यातला फरक कळत नाही, हे प्रभो. श्रीकृष्ण म्हणाले: असे प्रेत बोलत असताना आणि द्विज ऐकत असताना,

अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्येदमेव वै । स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः ॥ २,७.

मग मी ते रूप तार्क्ष्याला दाखवले; आणि ते पाहून श्रेष्ठ ब्राह्मणाने आपल्या हृदयातील पुरुषाला समोर पाहिले.

स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् । तेऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः ॥ २,७.

पक्ष्यांच्या राजाने स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली आणि मला दंडवत घातले; आणि प्रेतही आश्चर्यचकित होऊन मोठ्या डोळ्यांनी पाहू लागली.

प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत । रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् । कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमोऽस्त ते ॥ २,७.

प्रेमाने आणि अडखळत्या वाणीने पक्ष्यांनी काहीच बोलले नाही; ज्यांची मने रज आणि तम यांनी व्यापलेली आहेत, त्यांना तू दयेमुळे तारतोस—तुला नमस्कार.

एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः । तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः ॥ २,७.

द्विज असे बोलत असताना, माझ्या इच्छेने निर्माण झालेल्या आणि प्रमुख सेवकांसह असलेल्या सहा दिव्य विमानांनी तो पर्वत सर्व बाजूंनी उजळून निघाला.

इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसोऽप्यथ पञ्चमिस्तैः । प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम् ॥ २,७.

अशा प्रकारे, त्या विमानात बसून द्विज आणि इतर पाच जण माझ्या लोकात गेले; आणि प्रेतांना सत्संगाच्या प्रभावामुळे अमाप पुण्य मिळून स्वर्गप्राप्ती झाली, हे सुपर्णा.

प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मेऽभवत् । एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सोऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि ॥ २,७.

सत्संगाच्या प्रभावाने प्रेतांना स्वर्ग मिळाला; आणि ब्राह्मण, प्रसिद्ध वैभवशाली विष्वक्सेन, माझ्या गणात सामील झाला. हे सर्व मी तुला सांगितले; जो कोणी हे ऐकेल किंवा सांगेल, त्याला कधीच प्रेतत्व मिळणार नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ८ गरुड उवाच । स्वामिन्कस्याधिकारोऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके । क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे ॥ २,८.

गरुड म्हणाला: स्वामी, या सर्व उर्ध्वदेहिक बाबींमध्ये अधिकार कोणाचा आहे? किती प्रकारच्या क्रिया सांगितल्या आहेत? हे सर्व मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः ॥ २,८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पुत्र, नातू, पणतू, भाऊ, भावाची संतती, किंवा एकाच कुळातील आप्त हे सर्व, हे पक्षीराज, या क्रियांसाठी पात्र आहेत.

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग ॥ २,८.

जर वंशात कोणीच उरला नसेल, तर सर्वांना एकसारखेच पिंडदान करावे लागते. आणि दोन्ही कुलं संपली असतील, तरी स्त्रियांनी हे विधी करावेत, हे लक्षात ठेव.

इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः । पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः ॥ २,८.

कोणीतरी जाणूनबुजून नातं तोडलं असेल, तर राजाने पूर्वीचे, मधले आणि नंतरचे असे सर्व विधी करवून घ्यावेत.