गरुडपुराणम्

श्रीकृष्ण उवाच । श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः । चकार विधिवत्सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: वसिष्ठांचे शब्द ऐकून राजा मधुपुरीला गेला आणि सर्व विधीने वृषोत्सर्ग केला, हे पक्षिराज.

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत । कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः ॥ २,६.

तो घरी परतला आणि आपले कर्तव्य पूर्ण झाले असे समजले; नंतर काळानुसार त्याचा मृत्यू झाला आणि वैवस्वताच्या दूतांनी त्याला नेले.

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि । श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत ॥ २,६.

मृत्यूचे नगर सोडून तो पुढे गेला आणि दूतांना विचारले, 'श्राद्धदेवतांचे नगर कुठे आहे?'

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये । यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः ॥ २,६.

'जिथे यमाचे दूत पापी लोकांना त्यांच्या पापांच्या शुद्धीसाठी फेकतात, जिथे देव धर्म आणि अधर्म याचा विचार करतो—'

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः । अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात् ॥ २,६.

'ते पापांचे नगर आपण ओलांडले आहे; ते तुझ्यासारख्या व्यक्तीने पाहू नये.' पुढे धर्मराज दिसल्यावर, त्यांनी त्याला मोठ्या आदराने संबोधले.

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः । आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ २,६.

त्या वेळी देवाने देव आणि गंधर्वांनी वेढलेले दिव्य रूप धारण केले आणि त्या महात्मा राजाला आपले स्वरूप दाखवले.

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः । तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः ॥ २,६.

राजा दंडवत घालून, हात जोडून समोर उभा राहिला आणि हर्षाने मन भरून, त्या देवाची अनेक प्रकारे स्तुती केली.

धर्मराजोऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह । नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः ॥ २,६.

धर्मराजानेही राजाची स्तुती करून म्हटले: 'त्याला देवांच्या लोकात नेऊन द्या, जिथे भरपूर सुखभोग आहेत.'

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् । न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो ॥ २,६.

हे ऐकून, वीर राजा जवळ उभ्या असलेल्या देवाला विचारतो, 'माझ्या कोणत्या पुण्यामुळे, हे प्रभो, तू मला स्वर्गात नेत आहेस, हे मला माहीत नाही.'

धर्मराज उवाच । त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः । मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात्किल ॥ २,६.

धर्मराज म्हणाले: तू केलेली पुण्यकर्मे, दान, यज्ञ आणि वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून मथुरेत केलेला वृषोत्त्सर्ग — हे सर्व विस्ताराने केलेस.

धर्मः स्वल्पोऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः । द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम् ॥ २,६.

राजा, अगदी थोडा धर्मही जर नीट पाळला, तर ब्राह्मण आणि देवांच्या कृपेने तो फार मोठा होतो.

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ । वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह ॥ २,६.

असं म्हणून यमुनाचा भाऊ क्षणात अदृश्य झाला. वीरबाहू स्वर्गात जाऊन देवांबरोबर आनंदी झाला.

श्रीकृष्ण उवाच । मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः । प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षी, मी तुला वृषयज्ञाचा सविस्तर वर्णन सांगितलं. प्राण्यांच्या कर्मनाशाची ही कथा ऐकली, की पापांपासून मुक्ती मिळते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ७ गरुड उवाच । श्रुतं मे महादाख्यानं वृषोत्सर्गफलं हरे । पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र ते महिमाद्भुतः ॥ २,७.

गरुड म्हणाले: हरी, मी वृषोत्त्सर्गाचे फळ सांगणारी मोठी कथा ऐकली. आता तुझं अद्भुत महत्त्व जिथे दिसतं, अशी दुसरी कथा सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । अहं ते कथयाम्यद्य संवादं परमाद्भुतम् । सन्तप्तकस्य च प्रेतैस्तद्रूपज्ञापनाय वै ॥ २,७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी आता तुला एक अत्यंत अद्भुत संवाद सांगतो आणि संतप्तकाला प्रेतांनी दाखवलेली रूपंही सांगतो.

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित्तपसादग्धकिल्बिषः । संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह ॥ २,७.

एक संतप्तक नावाचा ब्राह्मण होता. त्याने तपश्चर्येने आपली पापं जाळली होती. संसाराचा व्यर्थपणा ओळखून तो जंगलात भटकू लागला.

वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिपातकृतेक्षणः । स कदाचित्तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटतिद्विजः ॥ २,७.

वैखानस ऋषींच्या व्रतांचे पालन करत, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाचा विचार करत, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण एकदा तीर्थयात्रेला निघाला.

प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः । संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह ॥ २,७.

इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून, बाह्य वर्तन थांबवून, तो केवळ संस्कारासाठी निघाला; पण वाट चुकला.

चलन्नेवं स्नानकाले मध्याह्नेऽथाभिलाषुकः । जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत् ॥ २,७.

असं फिरताना, एकदा दुपारी स्नानाच्या वेळी, इच्छेने पाण्यात डोळे उघडून सर्व दिशांना पाहू लागला.

स ददर्श तदा गुल्मैर्वोरुद्वृक्षशतैश्चितम् । त्वक्सारैः शाखिशाखाभिः संकुलं गहनंवनम् ॥ २,७.

तेव्हा त्याने पाहिलं — ताटव्यांनी, मोठ्या झाडांनी, रसाळ फांद्यांनी भरलेलं, दाट आणि गूढ असं जंगल.

तत्र तालास्तमालाश्च प्रियालाः पनसास्तथा । श्रीपर्णो शालशाखोटस्यन्दनास्तिन्दुकास्तथा ॥ २,७.

त्या जंगलात ताड, तमाळ, प्रियाळ, पनस, श्रीपर्ण, साळ, खैर, चंदन, तेंदू अशी अनेक झाडं होती.

सर्जार्जुनाम्रातकाश्च श्लेष्मा तकभिभीतकौ । पिचुमर्दश्चिञ्चिणी च कर्कन्धूकर्णिकारकाः ॥ २,७.

तिथे सर्ज, अर्जुन, आंबट, श्लेष्मातक, भीतका, पिचुमर्द, चिंच, कर्कंदू आणि कर्णिकार अशीही झाडं होती.

एते चान्ये च बहवो वृक्षास्तेषु न दृश्यते । पक्षिणामपि वै पन्था मनुष्यस्य कुतः पुनः ॥ २,७.

आणखीही बरीच झाडं तिथे होती. त्या ठिकाणी पक्ष्यांसाठीसुद्धा वाट नव्हती, माणसांसाठी तर नाहीच.

तस्मिन् वने महाघोरे सिंहव्याघ्रसमाकुले । तरक्षुगवयैरृक्षैर्महिषैश्च निषेविते ॥ २,७.

त्या भयंकर जंगलात सिंह, वाघ, तरस, गवे, अस्वल, महिष असे प्राणी वावरत होते.

कुञ्ज रैरुरुभिर्नागैर्मर्कटैश्च तथामृगैः । श्वापदैश्च तथा चान्यैः पिशाचै राक्षसैर्वृते ॥ २,७.

मोठे हत्ती, माकडं, हरणं, इतर वन्य प्राणी, तसेच पिशाच्च आणि राक्षसांनी ते जंगल व्यापलेलं होतं.

सन्तप्तको द्विजः किञ्चिद्भयसन्त्रस्तमानसः । कान्दिशीकः समभवढ्यद्भविष्यो ययौ पुनः ॥ २,७.

संतप्तक ब्राह्मणाचं मन थोडं घाबरलं. दिशांचा अंदाज चुकून तो पुन्हा भटकू लागला.

झङ्कारेषु च झिल्लीनां घूकानां घूत्कृतेष्वपि । दत्तकर्णः कुनीलाङ्गश्चचाल पदपञ्चकम् ॥ २,७.

झिल्ल्यांचा किणकिणाट, घुबडांचा ओरड ऐकत, तो कान देऊन, अंग थरथरत, काही पावलं पुढे गेला.

स तत्र वटवृक्षाग्रे स्नायुबद्धं शवं तथा । ददर्श तद्भुजश्चैव पञ्च प्रेतान् सुदारुणान् ॥ २,७.

तेथे, वटवृक्षाच्या टोकावर, स्नायूंनी बांधलेले एक प्रेत आणि त्याच्या हातांना धरून बसलेले पाच भयंकर प्रेतात्मे त्याने पाहिले.

शिरास्थिचर्मशेषाङ्गान् पृष्ठलग्नोदरान् खग । त्यक्तान्नासिकया नेत्रकूपपातभयादिव ॥ २,७.

त्यांच्या अंगावर फक्त शिरा, हाडे आणि कातडी उरली होती; पाठ पोटाला चिकटलेली, नाक जणू सोडून दिल्यासारखी, आणि डोळे भीतीने खोल गेलेले दिसत होते.