गरुडपुराणम्

सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः । तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः ॥ २,६.

त्याने दिव्य सुखांचा अनुभव घेतला आणि उत्तम विमानात स्थान मिळवले. अशा प्रकारे धर्माने त्याचा जन्म वीरसेनाच्या राजकुळात झाला.

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम् । प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः ॥ २,६.

वीरपञ्चानन नावाच्या विधीमध्ये, जो चारही पुरुषार्थ मिळवण्याचा एकमेव मार्ग आहे, वृषोत्सर्ग करताना जे जेथे सेवा करतात,

दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः । सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः ॥ २,६.

गायीच्या शेपटीच्या पाण्याचे थेंब त्यांना लागल्यावर, ते दिव्य रूपात तेजस्वी, सुंदर आणि मजबूत झाले, आणि दूरवरूनही त्यांचे तेज दिसत होते.

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः । दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः ॥ २,६.

पण जे लोक आणखी दूर दिसतात, जे मळकट, दुर्दैवी, खडतर, कृश आणि वस्त्रहीन आहेत—

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते । सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः ॥ २,६.

जे वृषयज्ञ पाहत नाहीत किंवा ज्यांच्या मनात मत्सर आहे, त्या सर्वांचे पूर्वजन्मीचे राजाचे कृत्य उघड होते.

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत्पराशरात् । अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ २,६.

हे धर्मयुक्त आणि अद्भुत कथन, जे मी पराशर यांच्याकडून ऐकले, मी तुला सांगितले; म्हणून आता माझ्यावर कृपा करून आपल्या घरी जा.

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः । गृहं जगाम विप्रोऽसौ प्रापितो राजसेवकैः ॥ २,६.

त्या ज्ञानी ब्राह्मणाने हे शब्द ऐकून मोठा आश्चर्य वाटले; मग तो राजाच्या सेवकांसोबत आपल्या घरी गेला.

वसिष्ठ उवाच । तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम् । समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि ॥ २,६.

वसिष्ठ म्हणाले: म्हणून राजन, सर्व कर्मांमध्ये वृषोत्सर्ग श्रेष्ठ आहे; यमाची भीती असली तरी, तो विधीपूर्वक कर.

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं नदिवः परम् । मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम ॥ २,६.

वृषोत्सर्गासारखे दुसरे साधन नाही, अगदी स्वर्गातही नाही; हे धर्माचे रहस्य मी तुला सांगितले, राजसत्तम.

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि । वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम् ॥ २,६.

पतिसह आणि पुत्र असलेली स्त्री जर पतीच्या हयातीत मरण पावली, तर तिने वृषोत्सर्ग करू नये, पण दूध देणारी गाय द्यावी.

श्रीकृष्ण उवाच । श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः । चकार विधिवत्सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: वसिष्ठांचे शब्द ऐकून राजा मधुपुरीला गेला आणि सर्व विधीने वृषोत्सर्ग केला, हे पक्षिराज.

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत । कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः ॥ २,६.

तो घरी परतला आणि आपले कर्तव्य पूर्ण झाले असे समजले; नंतर काळानुसार त्याचा मृत्यू झाला आणि वैवस्वताच्या दूतांनी त्याला नेले.

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि । श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत ॥ २,६.

मृत्यूचे नगर सोडून तो पुढे गेला आणि दूतांना विचारले, 'श्राद्धदेवतांचे नगर कुठे आहे?'

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये । यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः ॥ २,६.

'जिथे यमाचे दूत पापी लोकांना त्यांच्या पापांच्या शुद्धीसाठी फेकतात, जिथे देव धर्म आणि अधर्म याचा विचार करतो—'

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः । अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात् ॥ २,६.

'ते पापांचे नगर आपण ओलांडले आहे; ते तुझ्यासारख्या व्यक्तीने पाहू नये.' पुढे धर्मराज दिसल्यावर, त्यांनी त्याला मोठ्या आदराने संबोधले.

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः । आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ २,६.

त्या वेळी देवाने देव आणि गंधर्वांनी वेढलेले दिव्य रूप धारण केले आणि त्या महात्मा राजाला आपले स्वरूप दाखवले.

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः । तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः ॥ २,६.

राजा दंडवत घालून, हात जोडून समोर उभा राहिला आणि हर्षाने मन भरून, त्या देवाची अनेक प्रकारे स्तुती केली.

धर्मराजोऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह । नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः ॥ २,६.

धर्मराजानेही राजाची स्तुती करून म्हटले: 'त्याला देवांच्या लोकात नेऊन द्या, जिथे भरपूर सुखभोग आहेत.'

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् । न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो ॥ २,६.

हे ऐकून, वीर राजा जवळ उभ्या असलेल्या देवाला विचारतो, 'माझ्या कोणत्या पुण्यामुळे, हे प्रभो, तू मला स्वर्गात नेत आहेस, हे मला माहीत नाही.'

धर्मराज उवाच । त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः । मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात्किल ॥ २,६.

धर्मराज म्हणाले: तू केलेली पुण्यकर्मे, दान, यज्ञ आणि वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून मथुरेत केलेला वृषोत्त्सर्ग — हे सर्व विस्ताराने केलेस.

धर्मः स्वल्पोऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः । द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम् ॥ २,६.

राजा, अगदी थोडा धर्मही जर नीट पाळला, तर ब्राह्मण आणि देवांच्या कृपेने तो फार मोठा होतो.

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ । वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह ॥ २,६.

असं म्हणून यमुनाचा भाऊ क्षणात अदृश्य झाला. वीरबाहू स्वर्गात जाऊन देवांबरोबर आनंदी झाला.

श्रीकृष्ण उवाच । मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः । प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षी, मी तुला वृषयज्ञाचा सविस्तर वर्णन सांगितलं. प्राण्यांच्या कर्मनाशाची ही कथा ऐकली, की पापांपासून मुक्ती मिळते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ७ गरुड उवाच । श्रुतं मे महादाख्यानं वृषोत्सर्गफलं हरे । पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र ते महिमाद्भुतः ॥ २,७.

गरुड म्हणाले: हरी, मी वृषोत्त्सर्गाचे फळ सांगणारी मोठी कथा ऐकली. आता तुझं अद्भुत महत्त्व जिथे दिसतं, अशी दुसरी कथा सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । अहं ते कथयाम्यद्य संवादं परमाद्भुतम् । सन्तप्तकस्य च प्रेतैस्तद्रूपज्ञापनाय वै ॥ २,७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी आता तुला एक अत्यंत अद्भुत संवाद सांगतो आणि संतप्तकाला प्रेतांनी दाखवलेली रूपंही सांगतो.

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित्तपसादग्धकिल्बिषः । संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह ॥ २,७.

एक संतप्तक नावाचा ब्राह्मण होता. त्याने तपश्चर्येने आपली पापं जाळली होती. संसाराचा व्यर्थपणा ओळखून तो जंगलात भटकू लागला.

वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिपातकृतेक्षणः । स कदाचित्तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटतिद्विजः ॥ २,७.

वैखानस ऋषींच्या व्रतांचे पालन करत, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाचा विचार करत, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण एकदा तीर्थयात्रेला निघाला.

प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः । संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह ॥ २,७.

इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून, बाह्य वर्तन थांबवून, तो केवळ संस्कारासाठी निघाला; पण वाट चुकला.

चलन्नेवं स्नानकाले मध्याह्नेऽथाभिलाषुकः । जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत् ॥ २,७.

असं फिरताना, एकदा दुपारी स्नानाच्या वेळी, इच्छेने पाण्यात डोळे उघडून सर्व दिशांना पाहू लागला.