गरुडपुराणम्

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतोऽबुधः । मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः ॥ २,६.

तमोगुणामुळे, इच्छा आणि अज्ञानानं भरलेला जीव प्राणी बनतो; आईकडून जन्म घेऊन तो पुन्हा पुन्हा मरतो आणि जन्म घेतो.

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि । मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः ॥ २,६.

अशा प्रकारे, अनंत जन्मांच्या फेऱ्यातून जाताना, कधी तरी नशिबाने माणूस जन्म मिळतो, तोही फार दुर्मिळ असतो.

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते । रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम् ॥ २,६.

महापुरुषांच्या कृपेने, हरिचं ज्ञान झाल्यावर, रोगासारख्या दुःखातून, मोहाच्या जाळ्यातून आणि या अथांग संसारसागरातून मुक्ती मिळते.

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद्रामस्मरणं विना । नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित् ॥ २,६.

जो पार व्हायचं इच्छितो, त्याला रामाचं स्मरण सोडून दुसरं काहीही साधन दिसत नाही; जसं ताकातून लोणी, किंवा कधी कधी लाकडातून अग्नी मिळतो.

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् । आत्मा नित्योऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान् ॥ २,६.

अशा साधनांनी मन लावून, परमात्म्याचं ज्ञान झालं की खरा आनंद मिळतो; आत्मा हा शाश्वत, अविनाशी, सत्य, सर्वत्र असणारा आणि सर्वांचा आधार आहे.

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः । सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः ॥ २,६.

तो मोजता येणार नाही असा, स्वतःच प्रकाशमान, मनालाही न कळणारा आहे; तोच अस्तित्व, चेतना आणि आनंदस्वरूप असून सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करतो.

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् । आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा ॥ २,६.

सर्व अवस्था नष्ट झाल्या तरी तो कधीच नष्ट होत नाही; जसा आकाश सर्वत्र आहे, तसाच तो सर्व जीवांत, अग्नी आणि पाण्यातही आहे.

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः । भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च ॥ २,६.

आत्मा सर्वत्र आहे, कुठेही चिकटत नाही, जसा वारा पृथ्वीवर वावरतो; भगवंत भक्तांवर दयाळू आहे आणि साधूंना रक्षण करतो.

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते । एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि ॥ २,६.

तो या जगात प्रकट होतो, गुणांनी आणि आज्ञांनी ओळखला जातो; म्हणून विवेकबुद्धीने त्याचं मनात चिंतन करावं.

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः । ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः ॥ २,६.

भक्तीयोगाने संतुष्ट होऊन, अजन्मा आत्म्याचं दर्शन घडवतो; मग माणूस पूर्ण समाधानी होतो आणि सर्वत्र, सदैव, इच्छा सोडून मुक्त राहतो.

अतोऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे । चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः ॥ २,६.

म्हणून, देह असतानाही अहंकार सोडून, या स्वप्नासारख्या जगात आसक्ती न ठेवता, आपलेपणा न बाळगता वावरावं.

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे ॥ २,६.

स्वप्नात कुठे खंबीर धैर्य असतं? माया-जाळ्यात कुठे सत्य असतं? पावसाच्या ढगात कुठे शाश्वतता असते? देहात कुठे खरं सत्य आहे?

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् । ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ २,६.

अज्ञान आणि कर्मामुळे निर्माण झालेलं, दिसणारं सगळं—चल, अचल—हे जाणून, आचरणावर प्रभुत्व मिळवणारा योगी शेवटी सिद्धीला पोहोचतो.

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः । सोऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम् ॥ २,६.

असं सांगून ते सर्व साधू, दुःखींच्या दयाळू, निघून गेले. मी त्यांच्या सांगितलेल्या मार्गाने रोज वागत राहिलो.

ततोऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् । ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम् ॥ २,६.

नंतर थोड्याच दिवसांत मी माझ्या अंतरात्म्यात एक अद्भुत प्रकाश पाहिला, तो नेहमी आनंद देणारा, शरद ऋतूच्या चंद्रासारखा शीतल आणि निर्मळ होता.

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् । अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि ॥ २,६.

त्या तेजाने मला आनंदाच्या लाटा भरून काढल्या, त्यामुळे आणखी पाहावे असे वाटू लागले. पण ते महान तेज आकाशातील विजेसारखे क्षणात अदृश्य झाले.

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् । काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम् ॥ २,६.

मी भक्तीने तेच अद्भुत दृश्य मनात आठवत राहिलो. काळानुसार, हे शरीर सोडून मी अविनाशी हरिकडे पोहोचलो.

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मेऽभवज्जनिः । अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः ॥ २,६.

त्याच्या इच्छेने, हे ब्रह्मन्, मला पुन्हा ब्रह्माच्या पासून जन्म मिळाला. भगवंताच्या कृपेने मला तिन्ही लोकांत कुठलीही इच्छा राहिली नाही.

आपीडयन्मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् । इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः ॥ २,६.

मी वारंवार ओठ एकत्र करून गात गात भटकत असतो. माझा हा अनुभव सांगून तो योगी जसा आला तसा निघून गेला.

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् । अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः ॥ २,६.

माझ्याही मनात मोठा आश्चर्य आणि मोठा आनंद निर्माण झाला. म्हणून साधूंच्या संगतीने आणि परमात्म्याच्या भक्तीने—

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति । अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे ॥ २,६.

मन शुद्ध, निर्मळ आणि शांत होते, त्याला समाधान मिळते. साधूंच्या संगतीत अनेक जन्मांची पापे नष्ट होतात.

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा । वैश्य उवाच । पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत् ॥ २,६.

धर्म जाणणाऱ्यांनो, ती पापे लवकरच नष्ट होतात, जसे शरद ऋतूत पाणी आटते. वैश्य म्हणाला: 'तुमच्या मधुर वचनांचा अमृतरस प्यायल्यावर माझ्या मनाला शांती मिळाली.'

सर्वतीर्थफलं मेऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् । इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः ॥ २,६.

तुमच्या दर्शनाने मला सर्व तीर्थांचे फळ मिळाले. हे ऐकून तो श्रेष्ठ ऋषी म्हणाला—

लोमश उवाच । हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः । यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम् ॥ २,६.

लोमश म्हणाला: 'राजेंद्र, तुझ्या कल्याणासाठी आणि तिन्ही पुरुषार्थांचे फळ मिळावे म्हणून, तू जे काही पुण्य केलेस, त्यात मोठ्या वृषदानाशिवाय बाकी सर्व—'

मन्येऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा । वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं न महीतले ॥ २,६.

माझ्या मते ते सर्व अगदी क्षुल्लक आहे, जसे धुक्यातले पाणी. पृथ्वीवर वृषदानासारखे पुण्यकार्य दुसरे नाही.

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम् । वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः ॥ २,६.

पुण्यकर्म करणाऱ्यांना सहजच उत्तम गति मिळते. ज्याने वृषदान केले, तो अश्वमेध यज्ञ करणाऱ्या याजकासारखा आहे.

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ । अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च ॥ २,६.

मी दोघांना इंद्राच्या सभेत दिव्य रूपात पाहिले आहे. म्हणून तू पुष्करला जाऊन वृषदान कर.

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् । विपश्चिदुवाच । ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे ॥ २,६.

मग घरी परत ये, साधू, म्हणजे सर्व काही पूर्ण होईल. ज्ञानी म्हणाला: त्यानंतर तो पुन्हा कार्तिक महिन्यात पुष्करला गेला.

वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः । चकार विधिवत्सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः ॥ २,६.

जिथे यज्ञ पूर्ण करणारा वराहमूर्ती भगवंत वास करतो, तिथे त्याने श्रेष्ठ ऋषींसह सर्व विधीने पूजन केले.