गरुडपुराणम्

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद । ऋषिरुवाच । मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः ॥ २,६.

ते विवेकाकडे वळणारे आणि शुद्ध कसे होते, ते कृपेने सांग. ऋषी म्हणाले — मन नेहमीच बलवान आणि स्वभावतः चंचल असते.

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः । तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः ॥ २,६.

मद्यपान केलेल्या हत्तीला देखील त्याचा महावत वश करतो; तसेच सज्जनांची संगत आणि मेहनतीने साधना केल्याने मन वश होते.

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम् ॥ २,६.

तीव्र भक्तीयोग आणि विचाराने मन वश करता येते. मी तुला एक कथा सांगतो, जी तुझा विश्वास दृढ करेल.

नारदोऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः । नारद उवाच । कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने ॥ २,६.

नारदांनी मला एका श्रेष्ठ द्विजाच्या जन्माची आणि जीवनाची गोष्ट सांगितली. नारद म्हणाले — एकदा, हे मुनी, मी एका ब्राह्मणाच्या दासीचा मुलगा होतो.

शिक्षितो बालभावेऽपि पाठितो नितरामहम् । तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम् ॥ २,६.

लहानपणीच मला शिकवले गेले, वाचनही भरपूर झाले; तिथेच मला पुण्यवान महात्म्यांची संगत मिळाली.

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः । शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च ॥ २,६.

पावसाळ्यात माझ्या घरी जे लोक नशिबाने थांबले, त्यांनी सेवा, आज्ञाधारकपणा, नम्रता आणि संयम यामुळे मला खूप समाधान दिलं.

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् । मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी ॥ २,६.

त्यांना अत्यंत समाधान मिळाल्यावर, त्यांनी दयाळूपणाने हे सांगितलं; ज्यामुळे माझ्या मनात शुभाची शुद्ध इच्छा निर्माण झाली.

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् । मुनय ऊचुः । शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक ॥ २,६.

त्यामुळेच मी सर्वत्र विष्णूचं अस्तित्व स्वतःच्या आत पाहिलं. त्या ऋषींनी म्हटलं: 'ऐक बाळा, तुझ्या हितासाठी आम्ही तुला हे सांगतो.'

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् । देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः ॥ २,६.

ज्यामुळे, हे पाळल्यावर, या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुख मिळतं; देव, प्राणी, माणसं—या जन्ममरणाच्या फेर्यात अनेक जीव आहेत.

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान् । देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् ॥ २,६.

कर्माच्या दोऱ्यांनी बांधलेले हे जीव वेगवेगळ्या प्रकारचं सुख उपभोगतात; सत्त्वगुणामुळे देवपद मिळतं, तर रजोगुणामुळे मनुष्य जन्म मिळतो.

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतोऽबुधः । मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः ॥ २,६.

तमोगुणामुळे, इच्छा आणि अज्ञानानं भरलेला जीव प्राणी बनतो; आईकडून जन्म घेऊन तो पुन्हा पुन्हा मरतो आणि जन्म घेतो.

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि । मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः ॥ २,६.

अशा प्रकारे, अनंत जन्मांच्या फेऱ्यातून जाताना, कधी तरी नशिबाने माणूस जन्म मिळतो, तोही फार दुर्मिळ असतो.

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते । रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम् ॥ २,६.

महापुरुषांच्या कृपेने, हरिचं ज्ञान झाल्यावर, रोगासारख्या दुःखातून, मोहाच्या जाळ्यातून आणि या अथांग संसारसागरातून मुक्ती मिळते.

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद्रामस्मरणं विना । नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित् ॥ २,६.

जो पार व्हायचं इच्छितो, त्याला रामाचं स्मरण सोडून दुसरं काहीही साधन दिसत नाही; जसं ताकातून लोणी, किंवा कधी कधी लाकडातून अग्नी मिळतो.

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् । आत्मा नित्योऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान् ॥ २,६.

अशा साधनांनी मन लावून, परमात्म्याचं ज्ञान झालं की खरा आनंद मिळतो; आत्मा हा शाश्वत, अविनाशी, सत्य, सर्वत्र असणारा आणि सर्वांचा आधार आहे.

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः । सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः ॥ २,६.

तो मोजता येणार नाही असा, स्वतःच प्रकाशमान, मनालाही न कळणारा आहे; तोच अस्तित्व, चेतना आणि आनंदस्वरूप असून सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करतो.

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् । आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा ॥ २,६.

सर्व अवस्था नष्ट झाल्या तरी तो कधीच नष्ट होत नाही; जसा आकाश सर्वत्र आहे, तसाच तो सर्व जीवांत, अग्नी आणि पाण्यातही आहे.

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः । भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च ॥ २,६.

आत्मा सर्वत्र आहे, कुठेही चिकटत नाही, जसा वारा पृथ्वीवर वावरतो; भगवंत भक्तांवर दयाळू आहे आणि साधूंना रक्षण करतो.

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते । एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि ॥ २,६.

तो या जगात प्रकट होतो, गुणांनी आणि आज्ञांनी ओळखला जातो; म्हणून विवेकबुद्धीने त्याचं मनात चिंतन करावं.

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः । ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः ॥ २,६.

भक्तीयोगाने संतुष्ट होऊन, अजन्मा आत्म्याचं दर्शन घडवतो; मग माणूस पूर्ण समाधानी होतो आणि सर्वत्र, सदैव, इच्छा सोडून मुक्त राहतो.

अतोऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे । चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः ॥ २,६.

म्हणून, देह असतानाही अहंकार सोडून, या स्वप्नासारख्या जगात आसक्ती न ठेवता, आपलेपणा न बाळगता वावरावं.

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे ॥ २,६.

स्वप्नात कुठे खंबीर धैर्य असतं? माया-जाळ्यात कुठे सत्य असतं? पावसाच्या ढगात कुठे शाश्वतता असते? देहात कुठे खरं सत्य आहे?

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् । ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ २,६.

अज्ञान आणि कर्मामुळे निर्माण झालेलं, दिसणारं सगळं—चल, अचल—हे जाणून, आचरणावर प्रभुत्व मिळवणारा योगी शेवटी सिद्धीला पोहोचतो.

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः । सोऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम् ॥ २,६.

असं सांगून ते सर्व साधू, दुःखींच्या दयाळू, निघून गेले. मी त्यांच्या सांगितलेल्या मार्गाने रोज वागत राहिलो.

ततोऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् । ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम् ॥ २,६.

नंतर थोड्याच दिवसांत मी माझ्या अंतरात्म्यात एक अद्भुत प्रकाश पाहिला, तो नेहमी आनंद देणारा, शरद ऋतूच्या चंद्रासारखा शीतल आणि निर्मळ होता.

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् । अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि ॥ २,६.

त्या तेजाने मला आनंदाच्या लाटा भरून काढल्या, त्यामुळे आणखी पाहावे असे वाटू लागले. पण ते महान तेज आकाशातील विजेसारखे क्षणात अदृश्य झाले.

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् । काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम् ॥ २,६.

मी भक्तीने तेच अद्भुत दृश्य मनात आठवत राहिलो. काळानुसार, हे शरीर सोडून मी अविनाशी हरिकडे पोहोचलो.

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मेऽभवज्जनिः । अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः ॥ २,६.

त्याच्या इच्छेने, हे ब्रह्मन्, मला पुन्हा ब्रह्माच्या पासून जन्म मिळाला. भगवंताच्या कृपेने मला तिन्ही लोकांत कुठलीही इच्छा राहिली नाही.

आपीडयन्मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् । इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः ॥ २,६.

मी वारंवार ओठ एकत्र करून गात गात भटकत असतो. माझा हा अनुभव सांगून तो योगी जसा आला तसा निघून गेला.