गरुडपुराणम्

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् । गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम् ॥ २,६.

'चक्रतीर्थ, नैमिषारण्य, अनंत शिवतीर्थ, गोप्रातार, नागेश, अयोध्या आणि बिंदू नावाचे स्थान.'

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः । आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः ॥ २,६.

'जिथे कमळनयन राम प्रत्यक्ष मुक्ती देतात; अग्नी, वायू, कुबेर, कुमार आणि पुन्हा भूरुह यांची तीर्थस्थळे.'

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः । पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम् ॥ २,६.

'सौकर, जिथे मथुरेत श्रीहरि नेहमी वास करतात; पुष्कर, सत्यतीर्थ, ज्वालातीर्थ आणि दिनेश्वर.'

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका ॥ २,६.

'इंद्रतीर्थ, कुरुक्षेत्र, जिथे प्राचीन सरस्वती वाहते; तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, मलय आणि कृष्णवेणिका.'

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् । द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः ॥ २,६.

'गोदावरी, दंडक, नेहमी पाणी असलेले ताम्रचूड; द्यावाभूमीश्वर, श्रीशैल आणि पर्वतेश्वर यांना पाहिले.'

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने । वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः ॥ २,६.

'जिथे असंख्य लिंगतीर्थे नेहमी आहेत, हे मुनी; वेङ्कट पर्वतावर तेजस्वी श्रीरंग नावाचे स्वयं हरि आहेत.'

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी । चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ ॥ २,६.

'तेथेच वेङ्कटी नावाची महिषासुरमर्दिनी देवी आहे; चंद्रतीर्थ, भद्रवट आणि वळणदार कावेरी व तिचे डोंगर आहेत.'

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः । वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः ॥ २,६.

अवटोदा, ताम्रपर्णी, त्रिकृत, कोल्लक हा डोंगर, वसिष्ठ, ब्रह्मतीर्थ, ज्ञानतीर्थ आणि मोठा समुद्र —

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः । भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम् ॥ २,६.

हृषीकेश, विराज, विशाल, नीलपर्वत, भीमकूट, श्वेतगिरी, रुद्रतीर्थ आणि उमा वन —

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् । वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम् ॥ २,६.

जिथे गिरिजादेवीने तप करून शंकर मिळवला, तिथेच वारुण, सूर्यतीर्थ, हंसतीर्थ आणि महोदय —

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः । असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः ॥ २,६.

जिथे केवळ स्नान केल्यावर कावळ्यांना राजहंसपण मिळाले, आणि जिथे एका असुराला फक्त स्नानाने देवपद मिळाले —

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः । नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः ॥ २,६.

विश्वरूप, वंदितीर्थ, रत्नेश, कुहकाचल, आणि जिथे नरनारायणाचे दर्शन घेतल्यावर कोटी पापांपासून मुक्ती मिळते —

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् । नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम् ॥ २,६.

सरस्वती, दृढद्वती, नर्मदा — जी माणसांना सुख देते, नीलकंठ, महाकाळ आणि पुण्याचे अमरकंटक —

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् । गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम् ॥ २,६.

चंद्रभागा, वेत्रवती, वीरभद्र, गणेश्वर, गोकर्ण, बिल्वतीर्थ, कर्मकुंड आणि सतारक —

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् । अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव ॥ २,६.

जिथे केवळ स्नान केल्यावर लगेच कर्मबंधनातून मुक्ती मिळते; आणि तुझ्या कृपेने निर्माण झालेली इतरही तीर्थस्थळे —

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः । एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवोऽन्यतः ॥ २,६.

सज्जनांच्या मनात तुझ्या कृपेने शुभ बुद्धी निर्माण होते; एकीकडे सर्व तीर्थस्थळे, तर दुसरीकडे दयाळू सज्जन —

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः । त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः ॥ २,६.

सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी व्रत पाळणारे लोक फिरतात; तू सर्व वर्णांचा गुरु आहेस, विद्वत्तेत आणि वयाने श्रेष्ठ आहेस —

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् । किं कुर्यां कं नु पृच्छेऽहं मनो मेऽतिचलं मुने ॥ २,६.

म्हणूनच मी तुला प्राचीन भौतिक गोष्टींबद्दल विचारतो; मी काय करावे, कोणाला विचारावे? माझे मन फारच अस्थिर आहे, ऋषी —

निःस्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् । मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत् ॥ २,६.

ब्रह्मतत्त्वात विरक्त, पण विषयांमध्ये फार आसक्त; थोडाही विरह सहन होत नाही, अंधारापासून, हे वक्त्या —

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम् । शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर ॥ २,६.

विविध भावांनी मोहित झालेले मन हेच कर्माचे श्रेष्ठ क्षेत्र आहे; हे द्विजश्रेष्ठा, ते कसे शांत होते, जणू काही पूर्णत्व पावते?

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद । ऋषिरुवाच । मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः ॥ २,६.

ते विवेकाकडे वळणारे आणि शुद्ध कसे होते, ते कृपेने सांग. ऋषी म्हणाले — मन नेहमीच बलवान आणि स्वभावतः चंचल असते.

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः । तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः ॥ २,६.

मद्यपान केलेल्या हत्तीला देखील त्याचा महावत वश करतो; तसेच सज्जनांची संगत आणि मेहनतीने साधना केल्याने मन वश होते.

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम् ॥ २,६.

तीव्र भक्तीयोग आणि विचाराने मन वश करता येते. मी तुला एक कथा सांगतो, जी तुझा विश्वास दृढ करेल.

नारदोऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः । नारद उवाच । कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने ॥ २,६.

नारदांनी मला एका श्रेष्ठ द्विजाच्या जन्माची आणि जीवनाची गोष्ट सांगितली. नारद म्हणाले — एकदा, हे मुनी, मी एका ब्राह्मणाच्या दासीचा मुलगा होतो.

शिक्षितो बालभावेऽपि पाठितो नितरामहम् । तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम् ॥ २,६.

लहानपणीच मला शिकवले गेले, वाचनही भरपूर झाले; तिथेच मला पुण्यवान महात्म्यांची संगत मिळाली.

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः । शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च ॥ २,६.

पावसाळ्यात माझ्या घरी जे लोक नशिबाने थांबले, त्यांनी सेवा, आज्ञाधारकपणा, नम्रता आणि संयम यामुळे मला खूप समाधान दिलं.

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् । मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी ॥ २,६.

त्यांना अत्यंत समाधान मिळाल्यावर, त्यांनी दयाळूपणाने हे सांगितलं; ज्यामुळे माझ्या मनात शुभाची शुद्ध इच्छा निर्माण झाली.

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् । मुनय ऊचुः । शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक ॥ २,६.

त्यामुळेच मी सर्वत्र विष्णूचं अस्तित्व स्वतःच्या आत पाहिलं. त्या ऋषींनी म्हटलं: 'ऐक बाळा, तुझ्या हितासाठी आम्ही तुला हे सांगतो.'

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् । देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः ॥ २,६.

ज्यामुळे, हे पाळल्यावर, या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुख मिळतं; देव, प्राणी, माणसं—या जन्ममरणाच्या फेर्यात अनेक जीव आहेत.