गरुडपुराणम्

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः । गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया ॥ २,६.

तो नेहमी दान देण्यात, पाहुण्यांची व अग्नीची सेवा करण्यात तत्पर असे. आपल्या सत्यव्रती आणि निष्ठावान पत्नीसमवेत त्याने गृहस्थधर्म नीट पार पाडला.

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः । कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः ॥ २,६.

स्मृतीनुसार कर्मे करून त्याने उत्तम लोक मिळवले आणि श्रौत यज्ञांनी हविर्भाग मिळवला. कधी कधी आपल्या नातेवाईकांसह त्याने अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली.

यावदायाति सदनं दृष्टवांल्लोमशं पथि । दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २,६.

एकदा घरी परतताना त्याने वाटेत लोमश ऋषींना पाहिले. त्याने पटकन दंडवत घालून, हात जोडून नम्रपणे उभा राहिला.

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः । ऋषिरुवाच । कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः ॥ २,६.

करुणेचा सागर असलेल्या त्या ऋषींनी नम्रपणे उभ्या असलेल्या त्याला विचारले, 'सज्जना, ब्राह्मण आणि नातेवाईकांसह तू कुठून येतो आहेस?'

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम । विश्वम्भर उवाच । शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम् ॥ २,६.

तुला पाहून, धर्माचे निवासस्थान, माझे मन खूपच हलले आहे. विश्वंभऱ म्हणाले, 'माझे शरीर झिजत चालले आहे आणि मृत्यू समोर उभा आहे हे मला कळले.'

भार्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः । कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु ॥ २,६.

'माझ्या धर्मनिष्ठ पत्नीबरोबर मी तीर्थयात्रेला निघालो होतो. योग्य रीतीने तीर्थक्षेत्रांची यात्रा करून भरपूर संपत्ती दान केली.'

यावद्व्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः । लोमश उवाच । तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे ॥ २,६.

‘मी घरी परतत असताना, तुम्ही माझ्या नजरेस आलात.’ लोमश म्हणाले, 'या पवित्र भारतभूमीत असंख्य तीर्थक्षेत्रे आहेत.'

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद । वैश्य उवाच । गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती ॥ २,६.

‘तू ज्या तीर्थक्षेत्रांना भेट दिलीस, ती सर्व मला सांग.’ वैश्य म्हणाला, 'गंगा, सूर्याची कन्या म्हणून प्रसिद्ध असलेली पुण्यशाली सरस्वती,'

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः । तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः ॥ २,६.

'जिथे ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, दहा अश्वमेध यज्ञ केले; त्यानंतर तीर्थराज काशी आणि दयामूर्ती महादेव.'

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् । पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी ॥ २,६.

'जिथे मृत जीवांच्या कानात तारक मंत्र जपला जातो; पुण्यशाली पुलह ऋषींचा आश्रम, पवित्र फल्गु आणि गंडकी.'

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् । गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम् ॥ २,६.

'चक्रतीर्थ, नैमिषारण्य, अनंत शिवतीर्थ, गोप्रातार, नागेश, अयोध्या आणि बिंदू नावाचे स्थान.'

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः । आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः ॥ २,६.

'जिथे कमळनयन राम प्रत्यक्ष मुक्ती देतात; अग्नी, वायू, कुबेर, कुमार आणि पुन्हा भूरुह यांची तीर्थस्थळे.'

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः । पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम् ॥ २,६.

'सौकर, जिथे मथुरेत श्रीहरि नेहमी वास करतात; पुष्कर, सत्यतीर्थ, ज्वालातीर्थ आणि दिनेश्वर.'

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका ॥ २,६.

'इंद्रतीर्थ, कुरुक्षेत्र, जिथे प्राचीन सरस्वती वाहते; तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, मलय आणि कृष्णवेणिका.'

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् । द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः ॥ २,६.

'गोदावरी, दंडक, नेहमी पाणी असलेले ताम्रचूड; द्यावाभूमीश्वर, श्रीशैल आणि पर्वतेश्वर यांना पाहिले.'

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने । वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः ॥ २,६.

'जिथे असंख्य लिंगतीर्थे नेहमी आहेत, हे मुनी; वेङ्कट पर्वतावर तेजस्वी श्रीरंग नावाचे स्वयं हरि आहेत.'

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी । चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ ॥ २,६.

'तेथेच वेङ्कटी नावाची महिषासुरमर्दिनी देवी आहे; चंद्रतीर्थ, भद्रवट आणि वळणदार कावेरी व तिचे डोंगर आहेत.'

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः । वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः ॥ २,६.

अवटोदा, ताम्रपर्णी, त्रिकृत, कोल्लक हा डोंगर, वसिष्ठ, ब्रह्मतीर्थ, ज्ञानतीर्थ आणि मोठा समुद्र —

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः । भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम् ॥ २,६.

हृषीकेश, विराज, विशाल, नीलपर्वत, भीमकूट, श्वेतगिरी, रुद्रतीर्थ आणि उमा वन —

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् । वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम् ॥ २,६.

जिथे गिरिजादेवीने तप करून शंकर मिळवला, तिथेच वारुण, सूर्यतीर्थ, हंसतीर्थ आणि महोदय —

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः । असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः ॥ २,६.

जिथे केवळ स्नान केल्यावर कावळ्यांना राजहंसपण मिळाले, आणि जिथे एका असुराला फक्त स्नानाने देवपद मिळाले —

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः । नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः ॥ २,६.

विश्वरूप, वंदितीर्थ, रत्नेश, कुहकाचल, आणि जिथे नरनारायणाचे दर्शन घेतल्यावर कोटी पापांपासून मुक्ती मिळते —

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् । नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम् ॥ २,६.

सरस्वती, दृढद्वती, नर्मदा — जी माणसांना सुख देते, नीलकंठ, महाकाळ आणि पुण्याचे अमरकंटक —

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् । गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम् ॥ २,६.

चंद्रभागा, वेत्रवती, वीरभद्र, गणेश्वर, गोकर्ण, बिल्वतीर्थ, कर्मकुंड आणि सतारक —

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् । अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव ॥ २,६.

जिथे केवळ स्नान केल्यावर लगेच कर्मबंधनातून मुक्ती मिळते; आणि तुझ्या कृपेने निर्माण झालेली इतरही तीर्थस्थळे —

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः । एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवोऽन्यतः ॥ २,६.

सज्जनांच्या मनात तुझ्या कृपेने शुभ बुद्धी निर्माण होते; एकीकडे सर्व तीर्थस्थळे, तर दुसरीकडे दयाळू सज्जन —

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः । त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः ॥ २,६.

सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी व्रत पाळणारे लोक फिरतात; तू सर्व वर्णांचा गुरु आहेस, विद्वत्तेत आणि वयाने श्रेष्ठ आहेस —

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् । किं कुर्यां कं नु पृच्छेऽहं मनो मेऽतिचलं मुने ॥ २,६.

म्हणूनच मी तुला प्राचीन भौतिक गोष्टींबद्दल विचारतो; मी काय करावे, कोणाला विचारावे? माझे मन फारच अस्थिर आहे, ऋषी —

निःस्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् । मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत् ॥ २,६.

ब्रह्मतत्त्वात विरक्त, पण विषयांमध्ये फार आसक्त; थोडाही विरह सहन होत नाही, अंधारापासून, हे वक्त्या —