गरुडपुराणम्

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः । यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम् ॥ २,६.

राजाने नम्रपणे अनेक प्रकारे वंदन व स्तुती करून, आसनावर बसून म्हटले – 'देव येथे आले आहेत म्हणून त्यांना पुन्हा तिथेच नेले जावे.'

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः । ब्राह्मण उवाच । कोऽयं देश कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः ॥ २,६.

राजाचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने विचारले – 'हे कोणते स्थान आहे? हे श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ लोक कुठून आले?'

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः । किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते ॥ २,६.

कशा पुण्यामुळे तुम्ही ब्रह्माच्या ऐश्वर्याने विभूषित झाला आहात? मला येथे का आणले, आणि पुन्हा तिथे का नेले जात आहे?'

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा । राजोवाच । स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा ॥ २,६.

'माझ्या दृष्टीस सर्व काही नवीन, अगदी स्वप्नासारखे वाटते.' राजा म्हणाला – 'जो आपला धर्म पाळतो आणि नेहमी हरिभक्तीत मग्न असतो,'

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः । तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित् ॥ २,६.

'इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्त असलेला तो माझ्यासाठी पूज्य आहे, यात शंका नाही; जो नेहमी तीर्थयात्रेला आणि वृषोत्सर्गाच्या विशेष विधीला जाणणारा आहे.'

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् । दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप ॥ २,६.

जो सत्य आणि दान याला नेहमी प्राधान्य देतो, तो देवतांनाही वंदनीय आहे; त्याला केवळ दर्शनासाठी येथे आणले आहे आणि तो पूजेचा अधिकारी आहे, हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या राजा.

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् । इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः ॥ २,६.

'माझ्यावर कृपा करा, हे देव, माझ्या या धाडसाला क्षमा करा.' असे म्हणून त्याने भुवया हलवून मंत्र्यांना खूण केली.

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् । सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च ॥ २,६.

'तो तुम्हाला सर्व काही सांगेल; सध्या मी बोलणे योग्य नाही.' सर्व वेद जाणणारा आणि राजाच्या अंतःकरणाची जाण असलेला प्रधान मंत्री—

विपश्चिदुवाच । पूर्वजन्मनि वैश्योऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः । विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते ॥ २,६.

विद्वान म्हणाला – 'पूर्वजन्मी हा विश्रुत नावाचा वैश्य होता, विराधन नगरीत, जिथे ब्राह्मण आणि देवांची कीर्ती होती, हे ब्राह्मण.'

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः । गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः ॥ २,६.

तो नेहमी वैश्याची उपजीविका करून आपल्या कुटुंबाचा सांभाळ करीत असे, गायींची नेहमी सेवा करीत असे आणि ब्राह्मणांचा सन्मान करीत असे.

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः । गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया ॥ २,६.

तो नेहमी दान देण्यात, पाहुण्यांची व अग्नीची सेवा करण्यात तत्पर असे. आपल्या सत्यव्रती आणि निष्ठावान पत्नीसमवेत त्याने गृहस्थधर्म नीट पार पाडला.

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः । कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः ॥ २,६.

स्मृतीनुसार कर्मे करून त्याने उत्तम लोक मिळवले आणि श्रौत यज्ञांनी हविर्भाग मिळवला. कधी कधी आपल्या नातेवाईकांसह त्याने अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली.

यावदायाति सदनं दृष्टवांल्लोमशं पथि । दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २,६.

एकदा घरी परतताना त्याने वाटेत लोमश ऋषींना पाहिले. त्याने पटकन दंडवत घालून, हात जोडून नम्रपणे उभा राहिला.

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः । ऋषिरुवाच । कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः ॥ २,६.

करुणेचा सागर असलेल्या त्या ऋषींनी नम्रपणे उभ्या असलेल्या त्याला विचारले, 'सज्जना, ब्राह्मण आणि नातेवाईकांसह तू कुठून येतो आहेस?'

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम । विश्वम्भर उवाच । शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम् ॥ २,६.

तुला पाहून, धर्माचे निवासस्थान, माझे मन खूपच हलले आहे. विश्वंभऱ म्हणाले, 'माझे शरीर झिजत चालले आहे आणि मृत्यू समोर उभा आहे हे मला कळले.'

भार्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः । कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु ॥ २,६.

'माझ्या धर्मनिष्ठ पत्नीबरोबर मी तीर्थयात्रेला निघालो होतो. योग्य रीतीने तीर्थक्षेत्रांची यात्रा करून भरपूर संपत्ती दान केली.'

यावद्व्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः । लोमश उवाच । तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे ॥ २,६.

‘मी घरी परतत असताना, तुम्ही माझ्या नजरेस आलात.’ लोमश म्हणाले, 'या पवित्र भारतभूमीत असंख्य तीर्थक्षेत्रे आहेत.'

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद । वैश्य उवाच । गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती ॥ २,६.

‘तू ज्या तीर्थक्षेत्रांना भेट दिलीस, ती सर्व मला सांग.’ वैश्य म्हणाला, 'गंगा, सूर्याची कन्या म्हणून प्रसिद्ध असलेली पुण्यशाली सरस्वती,'

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः । तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः ॥ २,६.

'जिथे ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, दहा अश्वमेध यज्ञ केले; त्यानंतर तीर्थराज काशी आणि दयामूर्ती महादेव.'

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् । पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी ॥ २,६.

'जिथे मृत जीवांच्या कानात तारक मंत्र जपला जातो; पुण्यशाली पुलह ऋषींचा आश्रम, पवित्र फल्गु आणि गंडकी.'

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् । गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम् ॥ २,६.

'चक्रतीर्थ, नैमिषारण्य, अनंत शिवतीर्थ, गोप्रातार, नागेश, अयोध्या आणि बिंदू नावाचे स्थान.'

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः । आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः ॥ २,६.

'जिथे कमळनयन राम प्रत्यक्ष मुक्ती देतात; अग्नी, वायू, कुबेर, कुमार आणि पुन्हा भूरुह यांची तीर्थस्थळे.'

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः । पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम् ॥ २,६.

'सौकर, जिथे मथुरेत श्रीहरि नेहमी वास करतात; पुष्कर, सत्यतीर्थ, ज्वालातीर्थ आणि दिनेश्वर.'

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका ॥ २,६.

'इंद्रतीर्थ, कुरुक्षेत्र, जिथे प्राचीन सरस्वती वाहते; तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, मलय आणि कृष्णवेणिका.'

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् । द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः ॥ २,६.

'गोदावरी, दंडक, नेहमी पाणी असलेले ताम्रचूड; द्यावाभूमीश्वर, श्रीशैल आणि पर्वतेश्वर यांना पाहिले.'

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने । वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः ॥ २,६.

'जिथे असंख्य लिंगतीर्थे नेहमी आहेत, हे मुनी; वेङ्कट पर्वतावर तेजस्वी श्रीरंग नावाचे स्वयं हरि आहेत.'

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी । चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ ॥ २,६.

'तेथेच वेङ्कटी नावाची महिषासुरमर्दिनी देवी आहे; चंद्रतीर्थ, भद्रवट आणि वळणदार कावेरी व तिचे डोंगर आहेत.'

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः । वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः ॥ २,६.

अवटोदा, ताम्रपर्णी, त्रिकृत, कोल्लक हा डोंगर, वसिष्ठ, ब्रह्मतीर्थ, ज्ञानतीर्थ आणि मोठा समुद्र —

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः । भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम् ॥ २,६.

हृषीकेश, विराज, विशाल, नीलपर्वत, भीमकूट, श्वेतगिरी, रुद्रतीर्थ आणि उमा वन —