गरुडपुराणम्

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् । स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम् ॥ २,६.

ते त्याला एक जंगलातून दुसऱ्या जंगलात, नद्या-ओढ्यांनी भरलेल्या प्रदेशातून नेत होते; तिथे, राजन, त्याने विस्तीर्ण नगर पाहिले.

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् । चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम् ॥ २,६.

गोपूरांनी सजवलेल्या दरवाजांनी, भव्य महालांनी आणि राजवाड्यांनी नटलेल्या, चौक, बाजार, व्यापारी, पुरुष आणि स्त्रिया यांनी गजबजलेल्या त्या नगरीचे दर्शन त्याला झाले.

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् । कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः ॥ २,६.

तिथे विविध वाद्यांच्या गजरात, वीणा आणि ढोल यांच्या आवाजात, काही लोक उपासमारीने त्रस्त, दुःखी, मळकट कपड्यांत आणि अशक्त दिसत होते.

ततोऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् । अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान् ॥ २,६.

त्यानंतर त्याने काही लोक अत्यंत समाधानी, जरी त्यांच्या अंगावर फाटकी वस्त्रे असली तरी, आणि पुढे काहीजण आनंदी, पुष्ट, सोन्याच्या दागिन्यांनी व सुंदर वस्तूंनी सजलेले असे पाहिले.

ततोऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितोऽभवत् । किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः ॥ २,६.

त्यापुढे त्याने काही लोक देवांसारखे तेजस्वी पाहिले आणि तो आश्चर्यचकित झाला – 'हे स्वप्न आहे का, मायाजाळ आहे का, की माझ्या मनाचा काही भ्रम आहे?' असे त्याला वाटले.

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् । सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे ॥ २,६.

तो शंका घेत असताना, काही पुरुषांनी त्या ब्राह्मणाला राजाच्या समोर नेले; आणि तिथे त्या ब्राह्मणाने सोन्याने सजवलेला राजवाडा पाहिला.

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् । तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम् ॥ २,६.

तेथे एक मोठे, दिव्य सिंहासन होते, छत्र आणि चामरांनी शीतल केलेले; त्यावर एक राजा बसलेला होता, ज्याच्या मुकुटात सोन्याचा तेज झळकत होता.

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः । राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ॥ २,६.

तो राजा मोठ्या ऐश्वर्याने युक्त, उत्तम स्तुतिगायकांनी गौरवलेला होता; आणि त्या ब्राह्मणाला पाहून राजा उठून, हात जोडून त्याचे स्वागत करू लागला.

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः । सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा ॥ २,६.

त्याने विधिपूर्वक, मधुपर्क वगैरेने त्याची पूजा केली; मन प्रसन्न होऊन, त्याने परम आनंदाने देवाची स्तुती केली.

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो । विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः ॥ २,६.

'आज माझे जन्म फळाला आले, माझे कुल पावन झाले, प्रभो, कारण विष्णुभक्त आणि धर्मनिष्ठ तुझ्या दर्शनास आले आहेत.'

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः । यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम् ॥ २,६.

राजाने नम्रपणे अनेक प्रकारे वंदन व स्तुती करून, आसनावर बसून म्हटले – 'देव येथे आले आहेत म्हणून त्यांना पुन्हा तिथेच नेले जावे.'

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः । ब्राह्मण उवाच । कोऽयं देश कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः ॥ २,६.

राजाचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने विचारले – 'हे कोणते स्थान आहे? हे श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ लोक कुठून आले?'

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः । किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते ॥ २,६.

कशा पुण्यामुळे तुम्ही ब्रह्माच्या ऐश्वर्याने विभूषित झाला आहात? मला येथे का आणले, आणि पुन्हा तिथे का नेले जात आहे?'

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा । राजोवाच । स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा ॥ २,६.

'माझ्या दृष्टीस सर्व काही नवीन, अगदी स्वप्नासारखे वाटते.' राजा म्हणाला – 'जो आपला धर्म पाळतो आणि नेहमी हरिभक्तीत मग्न असतो,'

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः । तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित् ॥ २,६.

'इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्त असलेला तो माझ्यासाठी पूज्य आहे, यात शंका नाही; जो नेहमी तीर्थयात्रेला आणि वृषोत्सर्गाच्या विशेष विधीला जाणणारा आहे.'

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् । दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप ॥ २,६.

जो सत्य आणि दान याला नेहमी प्राधान्य देतो, तो देवतांनाही वंदनीय आहे; त्याला केवळ दर्शनासाठी येथे आणले आहे आणि तो पूजेचा अधिकारी आहे, हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या राजा.

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् । इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः ॥ २,६.

'माझ्यावर कृपा करा, हे देव, माझ्या या धाडसाला क्षमा करा.' असे म्हणून त्याने भुवया हलवून मंत्र्यांना खूण केली.

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् । सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च ॥ २,६.

'तो तुम्हाला सर्व काही सांगेल; सध्या मी बोलणे योग्य नाही.' सर्व वेद जाणणारा आणि राजाच्या अंतःकरणाची जाण असलेला प्रधान मंत्री—

विपश्चिदुवाच । पूर्वजन्मनि वैश्योऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः । विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते ॥ २,६.

विद्वान म्हणाला – 'पूर्वजन्मी हा विश्रुत नावाचा वैश्य होता, विराधन नगरीत, जिथे ब्राह्मण आणि देवांची कीर्ती होती, हे ब्राह्मण.'

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः । गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः ॥ २,६.

तो नेहमी वैश्याची उपजीविका करून आपल्या कुटुंबाचा सांभाळ करीत असे, गायींची नेहमी सेवा करीत असे आणि ब्राह्मणांचा सन्मान करीत असे.

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः । गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया ॥ २,६.

तो नेहमी दान देण्यात, पाहुण्यांची व अग्नीची सेवा करण्यात तत्पर असे. आपल्या सत्यव्रती आणि निष्ठावान पत्नीसमवेत त्याने गृहस्थधर्म नीट पार पाडला.

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः । कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः ॥ २,६.

स्मृतीनुसार कर्मे करून त्याने उत्तम लोक मिळवले आणि श्रौत यज्ञांनी हविर्भाग मिळवला. कधी कधी आपल्या नातेवाईकांसह त्याने अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली.

यावदायाति सदनं दृष्टवांल्लोमशं पथि । दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २,६.

एकदा घरी परतताना त्याने वाटेत लोमश ऋषींना पाहिले. त्याने पटकन दंडवत घालून, हात जोडून नम्रपणे उभा राहिला.

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः । ऋषिरुवाच । कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः ॥ २,६.

करुणेचा सागर असलेल्या त्या ऋषींनी नम्रपणे उभ्या असलेल्या त्याला विचारले, 'सज्जना, ब्राह्मण आणि नातेवाईकांसह तू कुठून येतो आहेस?'

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम । विश्वम्भर उवाच । शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम् ॥ २,६.

तुला पाहून, धर्माचे निवासस्थान, माझे मन खूपच हलले आहे. विश्वंभऱ म्हणाले, 'माझे शरीर झिजत चालले आहे आणि मृत्यू समोर उभा आहे हे मला कळले.'

भार्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः । कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु ॥ २,६.

'माझ्या धर्मनिष्ठ पत्नीबरोबर मी तीर्थयात्रेला निघालो होतो. योग्य रीतीने तीर्थक्षेत्रांची यात्रा करून भरपूर संपत्ती दान केली.'

यावद्व्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः । लोमश उवाच । तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे ॥ २,६.

‘मी घरी परतत असताना, तुम्ही माझ्या नजरेस आलात.’ लोमश म्हणाले, 'या पवित्र भारतभूमीत असंख्य तीर्थक्षेत्रे आहेत.'

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद । वैश्य उवाच । गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती ॥ २,६.

‘तू ज्या तीर्थक्षेत्रांना भेट दिलीस, ती सर्व मला सांग.’ वैश्य म्हणाला, 'गंगा, सूर्याची कन्या म्हणून प्रसिद्ध असलेली पुण्यशाली सरस्वती,'

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः । तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः ॥ २,६.

'जिथे ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, दहा अश्वमेध यज्ञ केले; त्यानंतर तीर्थराज काशी आणि दयामूर्ती महादेव.'