गरुडपुराणम्

अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ २,६.

किंवा, लाल रंगाचा वृष सर्वांसाठीही प्रशंसनीय आहे; वडील, आजोबा आणि पणजोबा यांच्यासाठीही तो योग्य आहे.

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति । धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः ॥ २,६.

आपला मुलगा जन्माला येईल आणि वृषोत्सर्ग करील अशी इच्छा असते; तू वृषरूपातील धर्म आहेस, जगाला आनंद देणारा.

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे । गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर ॥ २,६.

अष्टमूर्तींचे निवासस्थान असलेल्या, मला शांतता दे; गंगा-यमुनेचे पाणी पी, आणि यज्ञवेदीत गवत खा.

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष । दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम् ॥ २,६.

धर्मराजासमोर, वृषा, तू माझ्या सत्कर्मांची साक्ष द्यावी; तुझ्या उजव्या खांद्यावर त्रिशूळाचे, आणि डाव्या मांडीवर चक्राचे चिन्ह आहे.

इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत् ॥ २,६.

अशा प्रकारे वृषाचे गंध, फुले, अक्षता इत्यादींनी पूजन करून, गायीसह असलेल्या वृषाची पूजा करावी आणि त्याला सोडावे.

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर । बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव ॥ २,६.

म्हणून, राजन, नियमाप्रमाणे वृषोत्सर्ग कर; ज्याच्याकडे अनेक साधने आहेत त्याला इतर कोणताही मार्ग उत्तम नाही.

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप । ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः ॥ २,६.

त्रेतायुगात पूर्वी विदेहनगरात धर्मवत नावाचा, आपल्या कर्तव्यात रमलेला, बुद्धिमान ब्राह्मण होता.

विष्णुभक्तोऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् । पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ ॥ २,६.

तो विष्णुभक्त, तेजस्वी आणि मिळालेल्या गोष्टींत समाधान मानणारा होता; पितृपक्ष आल्यावर तो कुश आणण्यासाठी जंगलात गेला.

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् । सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः ॥ २,६.

तो तिथे-तिथे फिरत कुश व पलाश गोळा करत असताना, अचानक चार भयंकर दिसणारे पुरुष त्याच्याजवळ आले.

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा । बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम् ॥ २,६.

त्याचा मन गोंधळलेला असताना त्यांनी त्याला पकडले आणि आकाशातून पश्चिमेकडे नेले, जिथे दाट झाडे आणि डोंगराळ, भीतीदायक जंगल होते.

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् । स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम् ॥ २,६.

ते त्याला एक जंगलातून दुसऱ्या जंगलात, नद्या-ओढ्यांनी भरलेल्या प्रदेशातून नेत होते; तिथे, राजन, त्याने विस्तीर्ण नगर पाहिले.

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् । चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम् ॥ २,६.

गोपूरांनी सजवलेल्या दरवाजांनी, भव्य महालांनी आणि राजवाड्यांनी नटलेल्या, चौक, बाजार, व्यापारी, पुरुष आणि स्त्रिया यांनी गजबजलेल्या त्या नगरीचे दर्शन त्याला झाले.

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् । कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः ॥ २,६.

तिथे विविध वाद्यांच्या गजरात, वीणा आणि ढोल यांच्या आवाजात, काही लोक उपासमारीने त्रस्त, दुःखी, मळकट कपड्यांत आणि अशक्त दिसत होते.

ततोऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् । अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान् ॥ २,६.

त्यानंतर त्याने काही लोक अत्यंत समाधानी, जरी त्यांच्या अंगावर फाटकी वस्त्रे असली तरी, आणि पुढे काहीजण आनंदी, पुष्ट, सोन्याच्या दागिन्यांनी व सुंदर वस्तूंनी सजलेले असे पाहिले.

ततोऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितोऽभवत् । किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः ॥ २,६.

त्यापुढे त्याने काही लोक देवांसारखे तेजस्वी पाहिले आणि तो आश्चर्यचकित झाला – 'हे स्वप्न आहे का, मायाजाळ आहे का, की माझ्या मनाचा काही भ्रम आहे?' असे त्याला वाटले.

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् । सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे ॥ २,६.

तो शंका घेत असताना, काही पुरुषांनी त्या ब्राह्मणाला राजाच्या समोर नेले; आणि तिथे त्या ब्राह्मणाने सोन्याने सजवलेला राजवाडा पाहिला.

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् । तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम् ॥ २,६.

तेथे एक मोठे, दिव्य सिंहासन होते, छत्र आणि चामरांनी शीतल केलेले; त्यावर एक राजा बसलेला होता, ज्याच्या मुकुटात सोन्याचा तेज झळकत होता.

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः । राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ॥ २,६.

तो राजा मोठ्या ऐश्वर्याने युक्त, उत्तम स्तुतिगायकांनी गौरवलेला होता; आणि त्या ब्राह्मणाला पाहून राजा उठून, हात जोडून त्याचे स्वागत करू लागला.

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः । सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा ॥ २,६.

त्याने विधिपूर्वक, मधुपर्क वगैरेने त्याची पूजा केली; मन प्रसन्न होऊन, त्याने परम आनंदाने देवाची स्तुती केली.

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो । विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः ॥ २,६.

'आज माझे जन्म फळाला आले, माझे कुल पावन झाले, प्रभो, कारण विष्णुभक्त आणि धर्मनिष्ठ तुझ्या दर्शनास आले आहेत.'

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः । यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम् ॥ २,६.

राजाने नम्रपणे अनेक प्रकारे वंदन व स्तुती करून, आसनावर बसून म्हटले – 'देव येथे आले आहेत म्हणून त्यांना पुन्हा तिथेच नेले जावे.'

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः । ब्राह्मण उवाच । कोऽयं देश कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः ॥ २,६.

राजाचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने विचारले – 'हे कोणते स्थान आहे? हे श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ लोक कुठून आले?'

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः । किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते ॥ २,६.

कशा पुण्यामुळे तुम्ही ब्रह्माच्या ऐश्वर्याने विभूषित झाला आहात? मला येथे का आणले, आणि पुन्हा तिथे का नेले जात आहे?'

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा । राजोवाच । स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा ॥ २,६.

'माझ्या दृष्टीस सर्व काही नवीन, अगदी स्वप्नासारखे वाटते.' राजा म्हणाला – 'जो आपला धर्म पाळतो आणि नेहमी हरिभक्तीत मग्न असतो,'

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः । तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित् ॥ २,६.

'इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्त असलेला तो माझ्यासाठी पूज्य आहे, यात शंका नाही; जो नेहमी तीर्थयात्रेला आणि वृषोत्सर्गाच्या विशेष विधीला जाणणारा आहे.'

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् । दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप ॥ २,६.

जो सत्य आणि दान याला नेहमी प्राधान्य देतो, तो देवतांनाही वंदनीय आहे; त्याला केवळ दर्शनासाठी येथे आणले आहे आणि तो पूजेचा अधिकारी आहे, हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या राजा.

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् । इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः ॥ २,६.

'माझ्यावर कृपा करा, हे देव, माझ्या या धाडसाला क्षमा करा.' असे म्हणून त्याने भुवया हलवून मंत्र्यांना खूण केली.

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् । सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च ॥ २,६.

'तो तुम्हाला सर्व काही सांगेल; सध्या मी बोलणे योग्य नाही.' सर्व वेद जाणणारा आणि राजाच्या अंतःकरणाची जाण असलेला प्रधान मंत्री—

विपश्चिदुवाच । पूर्वजन्मनि वैश्योऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः । विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते ॥ २,६.

विद्वान म्हणाला – 'पूर्वजन्मी हा विश्रुत नावाचा वैश्य होता, विराधन नगरीत, जिथे ब्राह्मण आणि देवांची कीर्ती होती, हे ब्राह्मण.'