गरुडपुराणम्

तस्मात्कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् । किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे ॥ २,६.

म्हणून कृष्णा, वृषोत्सर्ग करावाच लागतो असे मी ऐकले आहे; वृषयज्ञाचे फळ काय आहे आणि तो प्रथम कोणी केला हे मला सांग, हरी.

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः । को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद ॥ २,६.

कोणता बैल सांगितला आहे, कोणत्या वेळी तो करावा, आणि त्याची पद्धत काय आहे? कृपया सर्व काही मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । ब्रह्मपुत्रेण यत्प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम् ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षिराज, मी तुला एक पुण्यकारी प्राचीन कथा सांगतो, जी ब्रह्मपुत्राने राजा वीरवाहनाला सांगितली होती.

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः । धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत् ॥ २,६.

विराध नगरीत वीरवाहन नावाचा राजा होता, जो धर्मात्मा, सत्यवचन पाळणारा, उदार आणि ब्राह्मणांना संतुष्ट करणारा होता.

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः । किञ्चित्प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ ॥ २,६.

एकदा तो वीर आणि महात्मा राजा शिकार करण्यासाठी मोठ्या जंगलात गेला आणि काही विचारायचे म्हणून वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात गेला.

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः । पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि ॥ २,६.

त्याने तिथे ऋषींना नमस्कार केला, आसनावर बसला आणि नम्रपणे शरण येऊन ऋषींच्या सभेत आपला प्रश्न विचारला.

राजोवाच । मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः । यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि ॥ २,६.

राजा म्हणाला: मुनिवर, मी माझ्या शक्तीनुसार आणि प्रयत्नाने धर्माचे पालन केले आहे, पण यमराजाच्या शासनाची गोष्ट ऐकून माझ्या मनात फार भीती वाटते.

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् । न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे ॥ २,६.

हे महाभाग, मला यम, त्याचे दूत किंवा भयंकर नरक दिसत नाहीत; म्हणून कृपया, दयाळू होऊन मला सांग.

वसिष्ठ उवाच । धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः । सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः ॥ २,६.

वसिष्ठ म्हणाले: राजन, शास्त्रज्ञ लोकांनी अनेक प्रकारचे धर्म सांगितले आहेत, पण ते सूक्ष्म असल्याने कर्ममार्गाने मोह झालेल्या लोकांना ते समजत नाहीत.

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः । धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः ॥ २,६.

दान, तीर्थयात्रा, तप, यज्ञ, संन्यास आणि पितृकर्म — या सर्व धर्मांमध्ये वृषोत्सर्ग विशेष मानला आहे.

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ २,६.

अनेक मुलं असावीत अशी इच्छा करावी, कारण त्यातील एक जरी गया क्षेत्री गेला, किंवा अश्वमेध यज्ञ केला, किंवा निळा बैल सोडला, तरी ते पुण्य मिळते.

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च । नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा ॥ २,६.

ब्राह्मणहत्येसारखी आणि इतर पापं, जाणूनबुजून किंवा अज्ञानाने केलेली असली, तरी निळा बैल सोडल्याने किंवा समुद्रस्नानाने ती शुद्ध होतात.

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः । प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत् ॥ २,६.

राजेंद्र, ज्याच्या एकादश दिवशी बैल सोडला जात नाही, त्याचे प्रेतत्व निश्चित असते — मग केलेल्या श्राद्धाचा काय उपयोग?

यथाकथञ्चित्कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तनेऽथ वा । वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग ॥ २,६.

कोणत्याही प्रकारे, तीर्थावर किंवा शहरात, हा वृषयज्ञ केला तरी त्यानेच मुक्ती मिळते, पक्षिराज, इतर कोणत्याही उपायांनी नाही.

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् । गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः ॥ २,६.

पाच शुभ चिन्हे असलेला, तरुण, काळ्या कातडीचा, आणि गायींच्या कळपात व्यवस्थित वावरणारा वृष, नियमाप्रमाणे निवडावा.

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग । विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत् ॥ २,६.

चार, दोन किंवा एक वासरांसह, मंगल वस्तूंनी त्याचे विधिपूर्वक लग्न लावावे आणि मग मंत्रोच्चार करून त्याला सोडावे.

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः । कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु ॥ २,६.

'इह रति' या सहा ऋग्वेद मंत्रांनी, कार्तिक, माघ किंवा वैशाख महिन्यात, संक्रांती किंवा ग्रहणाच्या दिवशी, अग्नीचे सुवर्णमूर्ती तयार करावी.

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः ॥ २,६.

तीर्थस्थळी किंवा पितृपक्षाच्या दिवशी हा विधी विशेष प्रशंसनीय आहे; लाल रंगाचा, तोंड व शेपूट पांढरे असलेला वृष श्रेष्ठ मानला जातो.

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते । श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते ॥ २,६.

खुरे आणि शिंगे पिवळी, शरीर निळसर असलेला वृष म्हणतात; पांढरा रंग ब्राह्मणासाठी, तर लाल रंग क्षत्रियासाठी योग्य आहे.

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः । यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु ॥ २,६.

पिवळा रंग वैश्यासाठी, आणि काळा रंग शूद्रासाठी मानला जातो; या प्रमाणे वर्णानुसार वृषाचा रंग सांगितला आहे.

अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ २,६.

किंवा, लाल रंगाचा वृष सर्वांसाठीही प्रशंसनीय आहे; वडील, आजोबा आणि पणजोबा यांच्यासाठीही तो योग्य आहे.

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति । धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः ॥ २,६.

आपला मुलगा जन्माला येईल आणि वृषोत्सर्ग करील अशी इच्छा असते; तू वृषरूपातील धर्म आहेस, जगाला आनंद देणारा.

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे । गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर ॥ २,६.

अष्टमूर्तींचे निवासस्थान असलेल्या, मला शांतता दे; गंगा-यमुनेचे पाणी पी, आणि यज्ञवेदीत गवत खा.

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष । दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम् ॥ २,६.

धर्मराजासमोर, वृषा, तू माझ्या सत्कर्मांची साक्ष द्यावी; तुझ्या उजव्या खांद्यावर त्रिशूळाचे, आणि डाव्या मांडीवर चक्राचे चिन्ह आहे.

इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत् ॥ २,६.

अशा प्रकारे वृषाचे गंध, फुले, अक्षता इत्यादींनी पूजन करून, गायीसह असलेल्या वृषाची पूजा करावी आणि त्याला सोडावे.

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर । बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव ॥ २,६.

म्हणून, राजन, नियमाप्रमाणे वृषोत्सर्ग कर; ज्याच्याकडे अनेक साधने आहेत त्याला इतर कोणताही मार्ग उत्तम नाही.

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप । ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः ॥ २,६.

त्रेतायुगात पूर्वी विदेहनगरात धर्मवत नावाचा, आपल्या कर्तव्यात रमलेला, बुद्धिमान ब्राह्मण होता.

विष्णुभक्तोऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् । पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ ॥ २,६.

तो विष्णुभक्त, तेजस्वी आणि मिळालेल्या गोष्टींत समाधान मानणारा होता; पितृपक्ष आल्यावर तो कुश आणण्यासाठी जंगलात गेला.

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् । सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः ॥ २,६.

तो तिथे-तिथे फिरत कुश व पलाश गोळा करत असताना, अचानक चार भयंकर दिसणारे पुरुष त्याच्याजवळ आले.