गरुडपुराणम्

त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै । श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः ॥ २,५.

तिथे तेरा द्वारपाल आहेत, त्यांना श्रवण असं नाव आहे; त्यांच्या कामाची माहिती ऐकून ते आनंदित होतात, अन्यथा ते रागावतात.

ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम् ॥ २,५.

तिथे तो लवकरच मृत्यू, काळ आणि इतरांच्या मध्ये रक्तासारखे लाल डोळे असलेल्या यमाला पाहतो, जो तुटलेल्या काजळाच्या ढिगासारखा दिसतो.

दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् । विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम् ॥ २,५.

तो प्रभूला बघतो, ज्याचं तोंड दातांनी भयानक आहे, कपाळावर आठ्या आणि भीषण रूप, शेकडो रोगांनी वेढलेला, विचित्र आभूषणांनी सजलेला.

दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् । तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम् ॥ २,५.

तो मोठ्या हातांनी दंड आणि फास धरलेला, अतिशय भयानक असा यम पाहतो; त्यानंतर जीव त्याने सांगितलेल्या शुभ किंवा अशुभ मार्गावर जातो.

पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा । छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः ॥ २,५.

पापी व्यक्ती पापाच्या मार्गावर जाते, जसं पूर्वी सांगितलं; छत्र, पादत्राण आणि घर दान करणारे वेगळ्या मार्गावर जातात.

ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा । सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम् ॥ २,५.

पुण्यवान लोकांना तिथे त्या वेळी यमराज सौम्य रूपात दिसतो, कानात कुंडले घातलेला, डोक्यावर मुकुट असलेला आणि तेजाने उजळलेला.

एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा । विप्रान् बहून् भोजयेत्तत्र यन्महती क्षुधा ॥ २,५.

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षश्राद्धाच्या दिवशी, तिथे अनेक ब्राह्मणांना जेवू घालावे, कारण त्यांना मोठी भूक लागलेली असते.

जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग । यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते ॥ २,५.

हे पक्षिराज, जो माणूस जिवंत असताना मुलं, पत्नी व इतरांनी सांगितलेली कर्तव्ये न करता फक्त स्वतःचाच स्वार्थ पाहतो, तो नंतर पश्चाताप करतो.

एतत्ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति । प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २,५.

संयमिनीमध्ये कसा प्रवास होतो आणि वर्षभरात कोणती कृत्ये करावीत हे सर्व मी तुला सांगितले; आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् ६ गरुड उवाच । अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च । अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि ॥ २,६.

गुरुड म्हणाला: साधना करणारा, तीर्थयात्रा व दान करणारा जरी असला, तरी जर वृषोत्सर्ग केला नाही तर त्याला पुढच्या जन्मात प्रगती मिळत नाही.

तस्मात्कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् । किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे ॥ २,६.

म्हणून कृष्णा, वृषोत्सर्ग करावाच लागतो असे मी ऐकले आहे; वृषयज्ञाचे फळ काय आहे आणि तो प्रथम कोणी केला हे मला सांग, हरी.

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः । को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद ॥ २,६.

कोणता बैल सांगितला आहे, कोणत्या वेळी तो करावा, आणि त्याची पद्धत काय आहे? कृपया सर्व काही मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । ब्रह्मपुत्रेण यत्प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम् ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षिराज, मी तुला एक पुण्यकारी प्राचीन कथा सांगतो, जी ब्रह्मपुत्राने राजा वीरवाहनाला सांगितली होती.

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः । धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत् ॥ २,६.

विराध नगरीत वीरवाहन नावाचा राजा होता, जो धर्मात्मा, सत्यवचन पाळणारा, उदार आणि ब्राह्मणांना संतुष्ट करणारा होता.

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः । किञ्चित्प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ ॥ २,६.

एकदा तो वीर आणि महात्मा राजा शिकार करण्यासाठी मोठ्या जंगलात गेला आणि काही विचारायचे म्हणून वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात गेला.

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः । पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि ॥ २,६.

त्याने तिथे ऋषींना नमस्कार केला, आसनावर बसला आणि नम्रपणे शरण येऊन ऋषींच्या सभेत आपला प्रश्न विचारला.

राजोवाच । मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः । यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि ॥ २,६.

राजा म्हणाला: मुनिवर, मी माझ्या शक्तीनुसार आणि प्रयत्नाने धर्माचे पालन केले आहे, पण यमराजाच्या शासनाची गोष्ट ऐकून माझ्या मनात फार भीती वाटते.

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् । न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे ॥ २,६.

हे महाभाग, मला यम, त्याचे दूत किंवा भयंकर नरक दिसत नाहीत; म्हणून कृपया, दयाळू होऊन मला सांग.

वसिष्ठ उवाच । धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः । सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः ॥ २,६.

वसिष्ठ म्हणाले: राजन, शास्त्रज्ञ लोकांनी अनेक प्रकारचे धर्म सांगितले आहेत, पण ते सूक्ष्म असल्याने कर्ममार्गाने मोह झालेल्या लोकांना ते समजत नाहीत.

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः । धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः ॥ २,६.

दान, तीर्थयात्रा, तप, यज्ञ, संन्यास आणि पितृकर्म — या सर्व धर्मांमध्ये वृषोत्सर्ग विशेष मानला आहे.

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ २,६.

अनेक मुलं असावीत अशी इच्छा करावी, कारण त्यातील एक जरी गया क्षेत्री गेला, किंवा अश्वमेध यज्ञ केला, किंवा निळा बैल सोडला, तरी ते पुण्य मिळते.

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च । नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा ॥ २,६.

ब्राह्मणहत्येसारखी आणि इतर पापं, जाणूनबुजून किंवा अज्ञानाने केलेली असली, तरी निळा बैल सोडल्याने किंवा समुद्रस्नानाने ती शुद्ध होतात.

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः । प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत् ॥ २,६.

राजेंद्र, ज्याच्या एकादश दिवशी बैल सोडला जात नाही, त्याचे प्रेतत्व निश्चित असते — मग केलेल्या श्राद्धाचा काय उपयोग?

यथाकथञ्चित्कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तनेऽथ वा । वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग ॥ २,६.

कोणत्याही प्रकारे, तीर्थावर किंवा शहरात, हा वृषयज्ञ केला तरी त्यानेच मुक्ती मिळते, पक्षिराज, इतर कोणत्याही उपायांनी नाही.

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् । गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः ॥ २,६.

पाच शुभ चिन्हे असलेला, तरुण, काळ्या कातडीचा, आणि गायींच्या कळपात व्यवस्थित वावरणारा वृष, नियमाप्रमाणे निवडावा.

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग । विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत् ॥ २,६.

चार, दोन किंवा एक वासरांसह, मंगल वस्तूंनी त्याचे विधिपूर्वक लग्न लावावे आणि मग मंत्रोच्चार करून त्याला सोडावे.

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः । कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु ॥ २,६.

'इह रति' या सहा ऋग्वेद मंत्रांनी, कार्तिक, माघ किंवा वैशाख महिन्यात, संक्रांती किंवा ग्रहणाच्या दिवशी, अग्नीचे सुवर्णमूर्ती तयार करावी.

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः ॥ २,६.

तीर्थस्थळी किंवा पितृपक्षाच्या दिवशी हा विधी विशेष प्रशंसनीय आहे; लाल रंगाचा, तोंड व शेपूट पांढरे असलेला वृष श्रेष्ठ मानला जातो.

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते । श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते ॥ २,६.

खुरे आणि शिंगे पिवळी, शरीर निळसर असलेला वृष म्हणतात; पांढरा रंग ब्राह्मणासाठी, तर लाल रंग क्षत्रियासाठी योग्य आहे.