गरुडपुराणम्

मासे चैकादशे पूर्णे पुरं रौद्रं स गच्छति । गच्छन्नेव विलपते यथा पृष्ठे प्रपीडितः ॥ २,५.

अकरावा महिना पूर्ण झाल्यावर तो भयंकर नगराकडे जातो; जात असताना, मागून त्रास दिल्यासारखा तो हंबरडा फोडतो.

क्वाहं सतूलीशयने परिवर्तन् क्षणे क्षणे । भटहस्तभ्रष्टयष्टिकृष्टपृष्ठः क्व वा पुनः ॥ २,५.

'मऊ गादीवर क्षणाक्षणाला बाजू बदलत झोपणं कुठे आहे? आणि आता मी कुठे आहे, जिथे रक्षकाच्या हातातून गळलेली काठी माझ्या पाठीत ओढली जाते?'

क्षितौ दत्तञ्च पिण्डादि भुक्त्वा तत्र ततो व्रजेत् । पयोवर्षणमित्येतन्नामकं पुरमण्डज ॥ २,५.

पृथ्वीवर दिलेलं अन्न खाऊन तो तिथून पयावरषण नावाच्या नगराकडे जातो.

व्रजन्नेवं विलपते कुठारैर्मूर्ध्नि ताडितः । क्व भृत्यकोमलकरैर्गन्धतैलावसेचनम् ॥ २,५.

तो जात असताना, कुऱ्हाडीने डोक्यावर मार मिळून रडतो, 'माझ्या नोकरांच्या मऊ हातांनी सुगंधी तेल लावणं कुठे आहे?'

क्व कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा । ऊनाब्दिकञ्च यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः खितः ॥ २,५.

'मृत्यूदूतांच्या रागाच्या अनुयायांनी कुऱ्हाडीने माझ्या डोक्यावर दिलेला त्रास कुठे आहे?' वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी केलेल्या श्राद्धाचं अन्न तिथे तो खूप दुःखाने खातो.

संपूर्णे तु ततो वर्षे शीताढ्यं नगरं व्रजेत् । गच्छन्नेवं छुरिकया च्छिन्नजिह्वस्तु रोदिति ॥ २,५.

वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो थंड नगराकडे जातो; जात असताना, चाकूने जीभ कापली गेल्यामुळे तो रडतो.

प्रियालापैः क्व च ससमधुरत्वस्य वर्णनम् । उक्तमात्रेऽसिपत्रादिजिह्वाच्छेदः क्व चैव हि ॥ २,५.

'प्रिय व्यक्तींच्या गोड बोलण्याने आणि मृदू प्रेमाच्या वर्णनाने मिळणारा आनंद कुठे आहे? आणि तलवारीच्या जंगलात फक्त बोलल्यावरच जीभ कापली जाणं कुठे आहे?'

वार्षिकं पिण्डदानादि भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति । बहुभीतिकरं तत्तत्पिण्डजं देवमास्थितः ॥ २,५.

वर्षभराचं अन्न तिथे खाऊन, तो अनेक गोष्टींनी घाबरून, त्याच्यासाठी अर्पण केलेल्या अन्नाच्या देवतेकडे पुढे जातो.

प्रकाशयति पाप्पानमात्मानञ्च विनिन्दति । योषिदप्येवमेतस्मिन्मार्गे वै परिदेवति ॥ २,५.

तो आपली पापमय मद्यपानाची कबुली देतो आणि स्वतःला दोष देतो; त्या मार्गावर स्त्रीसुद्धा अशाच प्रकारे दुःख व्यक्त करते.

ततो याम्यं नातिदूरे नगरं स हि गच्छति । चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानिविस्तृतम् ॥ २,५.

नंतर तो यमाच्या नगराकडे जातो, जे फार दूर नाही; ते नगर चारही बाजूंनी चाळीस योजन विस्तारलेलं आहे.

त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै । श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः ॥ २,५.

तिथे तेरा द्वारपाल आहेत, त्यांना श्रवण असं नाव आहे; त्यांच्या कामाची माहिती ऐकून ते आनंदित होतात, अन्यथा ते रागावतात.

ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम् ॥ २,५.

तिथे तो लवकरच मृत्यू, काळ आणि इतरांच्या मध्ये रक्तासारखे लाल डोळे असलेल्या यमाला पाहतो, जो तुटलेल्या काजळाच्या ढिगासारखा दिसतो.

दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् । विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम् ॥ २,५.

तो प्रभूला बघतो, ज्याचं तोंड दातांनी भयानक आहे, कपाळावर आठ्या आणि भीषण रूप, शेकडो रोगांनी वेढलेला, विचित्र आभूषणांनी सजलेला.

दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् । तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम् ॥ २,५.

तो मोठ्या हातांनी दंड आणि फास धरलेला, अतिशय भयानक असा यम पाहतो; त्यानंतर जीव त्याने सांगितलेल्या शुभ किंवा अशुभ मार्गावर जातो.

पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा । छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः ॥ २,५.

पापी व्यक्ती पापाच्या मार्गावर जाते, जसं पूर्वी सांगितलं; छत्र, पादत्राण आणि घर दान करणारे वेगळ्या मार्गावर जातात.

ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा । सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम् ॥ २,५.

पुण्यवान लोकांना तिथे त्या वेळी यमराज सौम्य रूपात दिसतो, कानात कुंडले घातलेला, डोक्यावर मुकुट असलेला आणि तेजाने उजळलेला.

एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा । विप्रान् बहून् भोजयेत्तत्र यन्महती क्षुधा ॥ २,५.

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षश्राद्धाच्या दिवशी, तिथे अनेक ब्राह्मणांना जेवू घालावे, कारण त्यांना मोठी भूक लागलेली असते.

जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग । यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते ॥ २,५.

हे पक्षिराज, जो माणूस जिवंत असताना मुलं, पत्नी व इतरांनी सांगितलेली कर्तव्ये न करता फक्त स्वतःचाच स्वार्थ पाहतो, तो नंतर पश्चाताप करतो.

एतत्ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति । प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २,५.

संयमिनीमध्ये कसा प्रवास होतो आणि वर्षभरात कोणती कृत्ये करावीत हे सर्व मी तुला सांगितले; आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् ६ गरुड उवाच । अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च । अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि ॥ २,६.

गुरुड म्हणाला: साधना करणारा, तीर्थयात्रा व दान करणारा जरी असला, तरी जर वृषोत्सर्ग केला नाही तर त्याला पुढच्या जन्मात प्रगती मिळत नाही.

तस्मात्कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् । किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे ॥ २,६.

म्हणून कृष्णा, वृषोत्सर्ग करावाच लागतो असे मी ऐकले आहे; वृषयज्ञाचे फळ काय आहे आणि तो प्रथम कोणी केला हे मला सांग, हरी.

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः । को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद ॥ २,६.

कोणता बैल सांगितला आहे, कोणत्या वेळी तो करावा, आणि त्याची पद्धत काय आहे? कृपया सर्व काही मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । ब्रह्मपुत्रेण यत्प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम् ॥ २,६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षिराज, मी तुला एक पुण्यकारी प्राचीन कथा सांगतो, जी ब्रह्मपुत्राने राजा वीरवाहनाला सांगितली होती.

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः । धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत् ॥ २,६.

विराध नगरीत वीरवाहन नावाचा राजा होता, जो धर्मात्मा, सत्यवचन पाळणारा, उदार आणि ब्राह्मणांना संतुष्ट करणारा होता.

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः । किञ्चित्प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ ॥ २,६.

एकदा तो वीर आणि महात्मा राजा शिकार करण्यासाठी मोठ्या जंगलात गेला आणि काही विचारायचे म्हणून वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात गेला.

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः । पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि ॥ २,६.

त्याने तिथे ऋषींना नमस्कार केला, आसनावर बसला आणि नम्रपणे शरण येऊन ऋषींच्या सभेत आपला प्रश्न विचारला.

राजोवाच । मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः । यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि ॥ २,६.

राजा म्हणाला: मुनिवर, मी माझ्या शक्तीनुसार आणि प्रयत्नाने धर्माचे पालन केले आहे, पण यमराजाच्या शासनाची गोष्ट ऐकून माझ्या मनात फार भीती वाटते.

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् । न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे ॥ २,६.

हे महाभाग, मला यम, त्याचे दूत किंवा भयंकर नरक दिसत नाहीत; म्हणून कृपया, दयाळू होऊन मला सांग.

वसिष्ठ उवाच । धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः । सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः ॥ २,६.

वसिष्ठ म्हणाले: राजन, शास्त्रज्ञ लोकांनी अनेक प्रकारचे धर्म सांगितले आहेत, पण ते सूक्ष्म असल्याने कर्ममार्गाने मोह झालेल्या लोकांना ते समजत नाहीत.