गरुडपुराणम्

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् । यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशेऽहनि ॥ २,५.

माती किंवा कुशांनी वृष बनवून तो सोडावा. इच्छेनुसार, माणूस जिवंत असतानाही, एकादश दिवशी हा विधी करता येतो.

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा । विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये ॥ २,५.

मृत व्यक्तीसाठी पलंग, गाय आणि इतर वस्तू द्याव्यात. तसेच, प्रेताच्या भुकेच्या शांततेसाठी अनेक ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् । द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा ॥ २,५.

वैनतेय, मी तुला तिसरा आणि सोळावा विधी सांगतो, नीट ऐक. बारा प्रतीमा विधी आहेत, त्यातील पहिला सहा महिन्यांनी असतो.

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता । द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिकेऽब्दिके ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी सापिंडीकरण मानला जातो. हे द्वादश दिवशी, तीन पक्षांनंतर, सहा महिन्यांनी, मासिक आणि वार्षिक असे केले जातात.

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः । यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी वेगवेगळ्या मतांनुसार सांगितला आहे. ही सोळा प्रेतश्राद्धे दिली नाहीत, तर —

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम् ॥ २,५.

शेकडो श्राद्ध केली तरी त्याला पिशाच्चत्व कायम राहते. पहिल्या श्राद्धाचा दिवस म्हणजे एकादश किंवा द्वादश दिवस सांगितला आहे.

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग । एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत ॥ २,५.

मासाच्या सुरुवातीला आणि दर महिन्याला, मृत्यूच्या तिथीला शुद्ध विधी करावा, हे पक्षीराज. चुकले असेल तर एक किंवा तीन दिवसांतही करता येतो, वैनतेय.

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि । श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके ॥ २,५.

मास, सहा महिने, वर्ष आणि तीन पक्षांत श्राद्धे केली जातात. वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा सहा महिन्यांनी सापिंडीकरण करतात.

त्रिपक्षेऽभ्युदये वापि द्वादशाहेऽथ वा नृणाम् । आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् ॥ २,५.

तीन पक्ष, द्वादश दिवस किंवा पुरुषांसाठी, घरगुती कर्तव्ये अनंत असल्याने आणि आयुष्य थोडे असल्याने —

अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते । सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु ॥ २,५.

शरीराचे अस्थिरत्व असल्यामुळे द्वादश दिवस अधिक योग्य मानला आहे. आता सापिंडीकरणाचा विधी ऐक, पक्षीराज.

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप । तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् ॥ २,५.

एकोद्दिष्ट विधीनुसार हे करावे, कश्यप. चार पात्रे तिळ, गंध आणि पाण्याने भरून तयार करावीत.

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा । सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु ॥ २,५.

त्यातील एक पात्र प्रेतासाठी आणि तीन पितरांसाठी असतात. प्रेताचे पात्र पितरांच्या तीन पात्रांत ओतावे, हे पक्षीराज.

चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् । ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते ॥ २,५.

चार पिंड अर्पण करून पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे विधी पूर्ण करावा. त्या क्षणापासून प्रेत पितरांप्रमाणेच स्थिती प्राप्त करतो.

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर । श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन् ॥ २,५.

मग जेव्हा प्रेत पितृत्व प्राप्त करतो, हे पक्षीराज, तेव्हा सर्व श्राद्धधर्मांनी त्याने आपल्या पूर्वजांची पूजा करावी.

एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा । सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत् ॥ २,५.

एकाच चितेवर किंवा एकाच दिवशी मृत्यू झाला, तर स्त्रीसाठी सापिंडीकरण होत नाही. पण पती मेला, तर तिच्यासाठी सापिंडीकरण करतात.

पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग । श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः ॥ २,५.

खगराजा, श्राद्ध किंवा पती-पत्नींच्या एकत्र दहनाच्या वेळी, स्वयंपाक, वेळ आणि कृती या तिघांत एकरूपता असावी, यात काहीच शंका नाही.

भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् । तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक्पिण्डेन योजयेत् ॥ २,५.

जर पती पाहुणा म्हणून मरण पावला असेल, तर पत्नीने त्याच्याबरोबर चितेवर जावे; पण तिच्या मृत्यूच्या दिवशी तिला वेगळ्या पिंडाने त्याच्याशी जोडावे.

प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत् ॥ २,५.

प्रत्येक वर्षी हे विधी एकत्र आणि एकाच वेळी पूर्ण करावेत.

यस्य संवत्सरादर्वाक्सपिण्डीकरणं भवेत् । मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम् ॥ २,५.

संपूर्ण वर्ष होण्याआधीच सपींडिकरण झाले, तर उरलेल्या काळात त्या व्यक्तीसाठी मासिक विधी आणि उदककुंभ द्यावा.

नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि ॥ २,५.

नऊ श्राद्ध, सपींडिकरण आणि सोळा श्राद्ध — ही सर्व विधी, संपत्ती वाटली असली तरी, एकाच व्यक्तीने करावीत.

पितामहीभिः सापिण्ड्यं तथा मातामहैः सह । उक्तं भर्त्रापि सापिण्ड्यं स्त्रिया वेषयभेदतः ॥ २,५.

पित्याच्या आजींसोबत आणि आईच्या आजोबांसोबत सपींड्य संबंध असतो; तसेच, वस्त्रभेदानुसार, स्त्रीचा पतीशीही सपींड्य संबंध मानला जातो.

नवश्राद्धस्य ते कालं वक्ष्यामि शृणु काश्यप । मरणाह्नि मृतिस्थाने श्राद्धं पक्षिन्प्रकल्पयेत् ॥ २,५.

कश्यपा, आता मी तुला नऊ श्राद्धांची वेळ सांगतो; मृत्यूच्या दिवशी, मृत्यूच्या ठिकाणी पहिले श्राद्ध करावे.

द्वितीयञ्च ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । ततः सञ्चयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमुच्यते ॥ २,५.

दुसरे श्राद्ध, प्रवासात जिथे विश्रांती घेतली तिथे करावे; मग, हाडे गोळा करण्याच्या ठिकाणी तिसरे श्राद्ध करावे.

पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा । दशमैकादशे चैव नव श्राद्धानि वै खग ॥ २,५.

पाचव्या, सातव्या, आठव्या, नवव्या, दहाव्या आणि अकराव्या दिवशीही, हे नऊ श्राद्ध करावीत.

श्राद्धानि नव चैतानि तृतीया षोडशी स्मृता । एकोद्दिष्टविधानेन कार्याणि मनुजैस्तथा ॥ २,५.

ही नऊ श्राद्ध, ज्यात तिसरे सोळावे मानले जाते, एकोद्दिष्ट विधीनुसार पुरुषांनी करावीत.

प्रथमेऽह्नि तृतीये वा पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैकादशे चैव नवश्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥ २,५.

पहिल्या, तिसऱ्या, पाचव्या, सातव्या, नवव्या आणि अकराव्या दिवशी नऊ श्राद्ध सांगितली आहेत.

उच्यन्ते षडिमानीह नव स्युरपि यागेतः । उक्तानि ते मया तानि ऋषीणां मतभेदतः ॥ २,५.

इथे काही वेळा सहा श्राद्ध सांगितली जातात, पण इच्छेनुसार नऊही करता येतात; ऋषींच्या मतभेदानुसार मी तुला ती सांगितली.

रूढिपक्षो ममाभीष्टो योगः कैश्चिदिहेष्यते । आद्ये द्वितीये दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम् ॥ २,५.

माझी आवड रूढ परंपरा आहे, जरी काही जण योगमार्ग पसंत करतात; पहिल्या आणि दुसऱ्या दिवशी एक पवित्र वस्त्रही द्यावे.

प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु । प्रश्रस्तत्राभिरण्येति यजमानद्विजन्मना ॥ २,५.

द्विजांनी जेवण झाल्यावर, प्रेताला पिंड द्यावा; तेथे यजमान आणि द्विज म्हणतात, 'हे योग्य रीतीने दिले आहे.'