गरुडपुराणम्

चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा । जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा ॥ २,५.

चौथ्या पिंडाने नाभी, लिंग आणि गुद तयार होतात; पाचव्या पिंडाने नेहमीच गुडघे, पोटऱ्या आणि पाय तयार होतात.

सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः । दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च ॥ २,५.

सहाव्या पिंडाने सर्व मर्म, सातव्या पिंडाने नाड्या, आठव्या पिंडाने दात आणि केस, नवव्या पिंडाने वीर्य तयार होते.

दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः । मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे ॥ २,५.

दहाव्या पिंडाने पूर्णत्व, तृप्ती आणि भुकेची समाप्ती मिळते; आता मी मध्यम षोडशी विधी सांगतो, विनतेय, ऐक.

विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग । श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषोडशी ॥ २,५.३८ निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः । एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गोऽपि तत्र वै ॥ २,५.

विष्णूपासून विष्णूपर्यंत एकादश श्राद्ध, आणि देवांसाठी पाच श्राद्ध—हे मध्यम षोडशी विधी आहेत. जर नारायण किंवा बळी दुर्भावनेने वगळले गेले, तर एकादश दिवशी विधी करावा आणि वृषोत्सर्गही करावा.

एकादशाहे प्रेतस्य यस्योत्सृज्येत नो वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,५.

एकादश दिवशी मृतासाठी वृषोत्सर्ग केला नाही, तर त्याचे प्रेतत्व दृढ राहते, शंभर श्राद्ध दिले तरी.

अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् । निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत् ॥ २,५.

वृषोत्सर्ग न करता फक्त पिंड अर्पण केले, तर हे सर्व विधी निष्फळ आहेत आणि मृताला लाभ होत नाही.

वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले । पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा ॥ २,५.

वृषोत्सर्गाशिवाय पृथ्वीवर काहीच नाही—पुत्र, पत्नी, नातू, वडील किंवा मुलगी असो.

मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः । चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः ॥ २,५.

मरणानंतर लगेच त्या व्यक्तीसाठी वृषोत्सव नक्कीच करावा लागतो. हा विधी चार वर्षांचा वृष किंवा सोडून दिलेला वृष वापरून करावा.

अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् । एकादशेऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि ॥ २,५.

विधीनुसार वृष योग्यरीत्या सजवला असेल, तर त्या व्यक्तीला प्रेतत्त्व येत नाही. पण वृष एकादश दिवशी मिळाला, तर प्रेतत्त्व मानले जाते.

दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः । वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन ॥ २,५.

वृषोत्सवाच्या वेळी वृष मिळत नसेल, तर कुश किंवा पिठापासून वृष तयार करून तो सोडावा. कोणत्याही प्रकारे वृष द्यायलाच हवा.

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् । यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशेऽहनि ॥ २,५.

माती किंवा कुशांनी वृष बनवून तो सोडावा. इच्छेनुसार, माणूस जिवंत असतानाही, एकादश दिवशी हा विधी करता येतो.

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा । विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये ॥ २,५.

मृत व्यक्तीसाठी पलंग, गाय आणि इतर वस्तू द्याव्यात. तसेच, प्रेताच्या भुकेच्या शांततेसाठी अनेक ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् । द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा ॥ २,५.

वैनतेय, मी तुला तिसरा आणि सोळावा विधी सांगतो, नीट ऐक. बारा प्रतीमा विधी आहेत, त्यातील पहिला सहा महिन्यांनी असतो.

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता । द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिकेऽब्दिके ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी सापिंडीकरण मानला जातो. हे द्वादश दिवशी, तीन पक्षांनंतर, सहा महिन्यांनी, मासिक आणि वार्षिक असे केले जातात.

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः । यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी वेगवेगळ्या मतांनुसार सांगितला आहे. ही सोळा प्रेतश्राद्धे दिली नाहीत, तर —

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम् ॥ २,५.

शेकडो श्राद्ध केली तरी त्याला पिशाच्चत्व कायम राहते. पहिल्या श्राद्धाचा दिवस म्हणजे एकादश किंवा द्वादश दिवस सांगितला आहे.

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग । एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत ॥ २,५.

मासाच्या सुरुवातीला आणि दर महिन्याला, मृत्यूच्या तिथीला शुद्ध विधी करावा, हे पक्षीराज. चुकले असेल तर एक किंवा तीन दिवसांतही करता येतो, वैनतेय.

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि । श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके ॥ २,५.

मास, सहा महिने, वर्ष आणि तीन पक्षांत श्राद्धे केली जातात. वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा सहा महिन्यांनी सापिंडीकरण करतात.

त्रिपक्षेऽभ्युदये वापि द्वादशाहेऽथ वा नृणाम् । आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् ॥ २,५.

तीन पक्ष, द्वादश दिवस किंवा पुरुषांसाठी, घरगुती कर्तव्ये अनंत असल्याने आणि आयुष्य थोडे असल्याने —

अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते । सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु ॥ २,५.

शरीराचे अस्थिरत्व असल्यामुळे द्वादश दिवस अधिक योग्य मानला आहे. आता सापिंडीकरणाचा विधी ऐक, पक्षीराज.

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप । तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् ॥ २,५.

एकोद्दिष्ट विधीनुसार हे करावे, कश्यप. चार पात्रे तिळ, गंध आणि पाण्याने भरून तयार करावीत.

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा । सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु ॥ २,५.

त्यातील एक पात्र प्रेतासाठी आणि तीन पितरांसाठी असतात. प्रेताचे पात्र पितरांच्या तीन पात्रांत ओतावे, हे पक्षीराज.

चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् । ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते ॥ २,५.

चार पिंड अर्पण करून पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे विधी पूर्ण करावा. त्या क्षणापासून प्रेत पितरांप्रमाणेच स्थिती प्राप्त करतो.

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर । श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन् ॥ २,५.

मग जेव्हा प्रेत पितृत्व प्राप्त करतो, हे पक्षीराज, तेव्हा सर्व श्राद्धधर्मांनी त्याने आपल्या पूर्वजांची पूजा करावी.

एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा । सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत् ॥ २,५.

एकाच चितेवर किंवा एकाच दिवशी मृत्यू झाला, तर स्त्रीसाठी सापिंडीकरण होत नाही. पण पती मेला, तर तिच्यासाठी सापिंडीकरण करतात.

पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग । श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः ॥ २,५.

खगराजा, श्राद्ध किंवा पती-पत्नींच्या एकत्र दहनाच्या वेळी, स्वयंपाक, वेळ आणि कृती या तिघांत एकरूपता असावी, यात काहीच शंका नाही.

भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् । तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक्पिण्डेन योजयेत् ॥ २,५.

जर पती पाहुणा म्हणून मरण पावला असेल, तर पत्नीने त्याच्याबरोबर चितेवर जावे; पण तिच्या मृत्यूच्या दिवशी तिला वेगळ्या पिंडाने त्याच्याशी जोडावे.

प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत् ॥ २,५.

प्रत्येक वर्षी हे विधी एकत्र आणि एकाच वेळी पूर्ण करावेत.

यस्य संवत्सरादर्वाक्सपिण्डीकरणं भवेत् । मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम् ॥ २,५.

संपूर्ण वर्ष होण्याआधीच सपींडिकरण झाले, तर उरलेल्या काळात त्या व्यक्तीसाठी मासिक विधी आणि उदककुंभ द्यावा.