गरुडपुराणम्

शताञ्जलि यदा पक्षिन्नाद्ये त्रिंशत्तदाहनि । चत्वारिंशद्द्वितीयेऽह्नि त्रिंशदह्नि तृतीयके ॥ २,५.

पहिल्या दिवशी शंभर मूठ पाणी द्यावे; तिसऱ्या दिवशी तीस मूठ; दुसऱ्या दिवशी चाळीस मूठ, आणि तिसऱ्या दिवशी पुन्हा तीस मूठ द्यावे.

एवं जलस्याञ्जलयो विभाज्याः पक्षयोर्द्वयोः । सर्वेषु पितृकार्येषु पुत्रो मुख्योऽधिकारवान् ॥ २,५.

अशा प्रकारे पाण्याचे मूठ दोन बाजूंमध्ये वाटावे; पितृकार्यांमध्ये पुत्र हा मुख्य आणि अधिकाऱ्याचा असतो.

पिण्डप्रसेकस्तूष्णीञ्च पुष्पधूपादिकं तथा । दशमेऽहनि सम्प्राप्ते स्नानं ग्रामाद्बहिश्चरेत् ॥ २,५.

पिंडप्रसेक, शांत राहणे, फुलं, धूप यांसारख्या गोष्टी—दहावा दिवस आला की, गावाबाहेर स्नान करावे.

तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च । विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्त्रियो वाहनं तथा ॥ २,५.

तेथे कपडे, केस, दाढी आणि नखं टाकावीत; ब्राह्मण पाणी स्पर्श करून शुद्ध होतो, आणि क्षत्रिय आपले वाहन स्पर्श करून शुद्ध होतो.

वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा शूद्रो यष्टिं कृतक्रियः । मृतादल्पवयोभिश्च सपिण्डैः परिवापनम् ॥ २,५.

वैश्य आपल्या चाबूक किंवा लगामाने, शूद्र काठीने, विधी करून शुद्ध होतो. लहान वयात मृत झालेल्यांसाठी त्यांच्या नातेवाईकांसह सापिंडीकरण करावे.

कार्यन्तु षोडशी षड्भिः पिण्डैर्दशभिरैव च । प्रथमा मलिना ह्येतैरादशाहं मृतेर्भवेत् ॥ २,५.

षोडशी विधी सहा किंवा दहा पिंडांनी करावा; मृत्यूनंतर पहिले दहा दिवस अशुद्धतेत हे पिंड द्यावे.

दिनानि दश यान्पिण्डान्कुर्वन्त्यत्र सुतादयः । प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागैः खगोत्तम ॥ २,५.

दहा दिवस पुत्र आणि इतर पिंड अर्पण करतात; रोज, हे पिंड चार भागांत वाटावे, हे पक्षीराज.

भागद्वयेन देहः स्यात्तृतीयेन यमानुगाः । तृप्यन्ति हि चतुर्थेन स्वयमप्युपजीवति ॥ २,५.

दोन भागांनी शरीर तयार होते; तिसऱ्या भागाने यमाचे अनुयायी; चौथ्या भागाने ते तृप्त होतात आणि मृत स्वतः जगतो.

अहोरात्रैस्तु नवभिर्देहो निष्पत्तिमाप्नुयात् । शिरस्त्वाद्येन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते तथा ॥ २,५.

नऊ दिवस-रात्रींमध्ये शरीर पूर्ण होते; पहिल्या पिंडाने मृताचे डोके तयार होते.

द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकं तु समासतः । गलांसभुजवक्षश्च तृतीयेन तथा क्रमात् ॥ २,५.

दुसऱ्या पिंडाने कान, डोळे, नाक तयार होते; तिसऱ्या पिंडाने गळा, खांदे, हात आणि छाती क्रमाने तयार होते.

चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा । जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा ॥ २,५.

चौथ्या पिंडाने नाभी, लिंग आणि गुद तयार होतात; पाचव्या पिंडाने नेहमीच गुडघे, पोटऱ्या आणि पाय तयार होतात.

सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः । दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च ॥ २,५.

सहाव्या पिंडाने सर्व मर्म, सातव्या पिंडाने नाड्या, आठव्या पिंडाने दात आणि केस, नवव्या पिंडाने वीर्य तयार होते.

दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः । मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे ॥ २,५.

दहाव्या पिंडाने पूर्णत्व, तृप्ती आणि भुकेची समाप्ती मिळते; आता मी मध्यम षोडशी विधी सांगतो, विनतेय, ऐक.

विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग । श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषोडशी ॥ २,५.३८ निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः । एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गोऽपि तत्र वै ॥ २,५.

विष्णूपासून विष्णूपर्यंत एकादश श्राद्ध, आणि देवांसाठी पाच श्राद्ध—हे मध्यम षोडशी विधी आहेत. जर नारायण किंवा बळी दुर्भावनेने वगळले गेले, तर एकादश दिवशी विधी करावा आणि वृषोत्सर्गही करावा.

एकादशाहे प्रेतस्य यस्योत्सृज्येत नो वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,५.

एकादश दिवशी मृतासाठी वृषोत्सर्ग केला नाही, तर त्याचे प्रेतत्व दृढ राहते, शंभर श्राद्ध दिले तरी.

अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् । निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत् ॥ २,५.

वृषोत्सर्ग न करता फक्त पिंड अर्पण केले, तर हे सर्व विधी निष्फळ आहेत आणि मृताला लाभ होत नाही.

वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले । पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा ॥ २,५.

वृषोत्सर्गाशिवाय पृथ्वीवर काहीच नाही—पुत्र, पत्नी, नातू, वडील किंवा मुलगी असो.

मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः । चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः ॥ २,५.

मरणानंतर लगेच त्या व्यक्तीसाठी वृषोत्सव नक्कीच करावा लागतो. हा विधी चार वर्षांचा वृष किंवा सोडून दिलेला वृष वापरून करावा.

अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् । एकादशेऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि ॥ २,५.

विधीनुसार वृष योग्यरीत्या सजवला असेल, तर त्या व्यक्तीला प्रेतत्त्व येत नाही. पण वृष एकादश दिवशी मिळाला, तर प्रेतत्त्व मानले जाते.

दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः । वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन ॥ २,५.

वृषोत्सवाच्या वेळी वृष मिळत नसेल, तर कुश किंवा पिठापासून वृष तयार करून तो सोडावा. कोणत्याही प्रकारे वृष द्यायलाच हवा.

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् । यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशेऽहनि ॥ २,५.

माती किंवा कुशांनी वृष बनवून तो सोडावा. इच्छेनुसार, माणूस जिवंत असतानाही, एकादश दिवशी हा विधी करता येतो.

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा । विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये ॥ २,५.

मृत व्यक्तीसाठी पलंग, गाय आणि इतर वस्तू द्याव्यात. तसेच, प्रेताच्या भुकेच्या शांततेसाठी अनेक ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् । द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा ॥ २,५.

वैनतेय, मी तुला तिसरा आणि सोळावा विधी सांगतो, नीट ऐक. बारा प्रतीमा विधी आहेत, त्यातील पहिला सहा महिन्यांनी असतो.

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता । द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिकेऽब्दिके ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी सापिंडीकरण मानला जातो. हे द्वादश दिवशी, तीन पक्षांनंतर, सहा महिन्यांनी, मासिक आणि वार्षिक असे केले जातात.

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः । यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश ॥ २,५.

तिसरा आणि सोळावा विधी वेगवेगळ्या मतांनुसार सांगितला आहे. ही सोळा प्रेतश्राद्धे दिली नाहीत, तर —

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम् ॥ २,५.

शेकडो श्राद्ध केली तरी त्याला पिशाच्चत्व कायम राहते. पहिल्या श्राद्धाचा दिवस म्हणजे एकादश किंवा द्वादश दिवस सांगितला आहे.

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग । एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत ॥ २,५.

मासाच्या सुरुवातीला आणि दर महिन्याला, मृत्यूच्या तिथीला शुद्ध विधी करावा, हे पक्षीराज. चुकले असेल तर एक किंवा तीन दिवसांतही करता येतो, वैनतेय.

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि । श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके ॥ २,५.

मास, सहा महिने, वर्ष आणि तीन पक्षांत श्राद्धे केली जातात. वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा सहा महिन्यांनी सापिंडीकरण करतात.

त्रिपक्षेऽभ्युदये वापि द्वादशाहेऽथ वा नृणाम् । आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् ॥ २,५.

तीन पक्ष, द्वादश दिवस किंवा पुरुषांसाठी, घरगुती कर्तव्ये अनंत असल्याने आणि आयुष्य थोडे असल्याने —