गरुडपुराणम्

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान् । वर्षे पञ्चदशे पक्षिन् द्वादशे वा गते सति

हे पक्ष्या, पंधरावे वर्ष किंवा बारा वर्ष पूर्ण झाल्यावर, पुरुषाने स्वतःच्या पत्नीशी पुन्हा विधिपूर्वक विवाह करावा.

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

जो माणूस हरवला किंवा परदेशी गेला, त्याच्या प्रतिमेचे दहन करावे. आता रजस्वला किंवा प्रसूतीमध्ये मरण पावलेल्या स्त्रीच्या मृत्यूतील विशेष ऐक.

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

जेव्हा स्त्री प्रसूतीमध्ये मरण पावते, तेव्हा यज्ञ करणारे असे करतात: एका कुंड्यात पाणी घेतात आणि त्यात पंचगव्य देखील घेतात.

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

पवित्र मंत्रांनी पाणी शुद्ध करून, वाणीने शुद्धता मिळवावी. त्यानंतर, सुरुवातीला शंभर कलशांच्या पाण्याने योग्य रीतीने स्नान करावे.

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम्

अशा प्रकारे स्नान करून, घरच्या प्रमुखाने दहन करावे. गायीच्या पंचगव्याने स्नान घालून, मृत व्यक्ती आणि रजस्वला स्त्री यांना शुद्ध करावे.

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

कापडाचा पुतळा तयार करून, नियमाप्रमाणे त्याचे दहन करावे. आता मृत व्यक्ती पंचकात मरण पावल्यास दहन कसे करावे ते सांगतो, लक्ष दे.

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

सर्वप्रथम, धनिष्ठा नक्षत्राचा अर्धा भाग धरून, रेवतीपर्यंतची ही पंचक नक्षत्रे नेहमी अशुभ मानली जातात आणि त्यांचा नेहमी टाळावा.

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु । न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत्

त्या काळात दहन करू नये; सर्व जीवांना दुःख होते, त्या वेळी पाणीही देऊ नये आणि ते नेहमी अशुभच असते.

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा । पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापोऽप्युपजायते

पंचक नक्षत्रे संपल्यावरच सर्व विधी करावेत; अन्यथा, मृताच्या मुलांना आणि नातेवाईकांनाही यातना भोगाव्या लागतात.

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च । अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

घरात आणि मृताच्या नक्षत्रात हानी होते; पण या नक्षत्रांतच दहन करणे भाग पडल्यास, ते नियमाप्रमाणे करावे.

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः । विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम्

माणसांसाठी हा विधी अग्नीत आहुती देऊन करतात; ब्राह्मणांनी मंत्रांनी आणि योग्य पद्धतीने हा विधी पार पाडावा.

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः । दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

मृतदेह जिथे ठेवला आहे, तिथे नक्षत्रमंत्रांनी अभिमंत्रित केलेले चार दुर्व्यांचे पुतळे ठेवावेत.

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह । सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम्

मग त्या पुतळ्यांसह दहन करावे; सूतक संपल्यावर मुलांनी शांतता आणि समृद्धीसाठी विधी करावेत.

पञ्चकेषु मृतो योऽसौ न सतिं लभते नरः । तिलान् गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

जो पुरुष पंचकात मरण पावतो, त्याला पुढच्या जन्मी पत्नी मिळत नाही; म्हणून त्याच्या नावाने तीळ, गायी, सोने आणि तूप द्यावे.

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम् । भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

सर्व विघ्न दूर व्हावेत म्हणून ब्राह्मणांना दान द्यावे: जेवण, चपला, छत्री, सोन्याच्या नाणी आणि वस्त्रे.

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः । मयातेऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः । संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

पापमुक्तीसाठी ब्राह्मणाला दक्षिणा द्यावी. मी पंचकाचा हा विधी आणि ऋतूनुसार, आत्म्याच्या प्रवासानुसार मृतकाचे संस्कार सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् ५ श्रीकृष्ण उवाच । एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् । अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः ॥ २,५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मृतदेह जाळून, स्नान करून आणि तीळांनी पिंडदान केल्यावर, स्त्रिया पुढे आणि पुरुष मागून जावेत.

प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् । विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते ॥ २,५.

ते सर्वजण मृताचे नाव घेत रडत, निम्बाची पाने चावावीत; मग दगडावर उभे राहून आचमन करावे.

ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः । भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग ॥ २,५.

सर्व मुले आणि इतर नातेवाईक घरात प्रवेश करून, दहा दिवस अपवित्रतेचे पालन करावे.

क्रीतलब्धाशनाः सर्वे स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् । अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम् ॥ २,५.

सर्वांनी विकत घेतलेले किंवा मिळवलेले अन्न खावे आणि वेगवेगळे झोपावे; त्यांचे अन्न मीठ किंवा मसाल्याशिवाय असावे आणि तीन दिवस स्नान करावे.

अमांसभोजनाश्चाधः शयीरन्ब्रह्मचारिणः । परस्परं न संस्पृष्टा दानाध्ययनवर्जिताः ॥ २,५.

मांसाहार टाळावा, जमिनीवर झोपावे, ब्रह्मचर्य पाळावे, एकमेकांना स्पर्श करू नये आणि दान किंवा अध्ययन करू नये.

मलिनाश्चाधोमुखाश्च दीना भोगविवर्जिताः । अङ्गसंवाहनं केशमार्जनं वर्जयन्ति ते ॥ २,५.

ते लोक अपवित्र, खाली मान घालून, दुःखी आणि आनंदापासून वंचित असतात. ते अंगाला तेल लावणे किंवा केस विंचरणे टाळतात.

मृन्मये पत्रजे वापि भुञ्जीरंस्ते च भाजने । उवासन्तु ते कुर्युरेकाहमथ वा त्र्यहम् ॥ २,५.

त्यांनी मातीच्या किंवा पानाच्या भांड्यातूनच जेवावे, आणि एक किंवा तीन दिवस वेगळे राहावे.

गरुड उवाच । आशौचिन इति प्रोक्तमाशौचस्य च वै प्रभो । लक्षणं किं कियत्कालं भाव्यं वा तद्युतैर्नरैः ॥ २,५.

गरुड म्हणाला: 'हेच अशौच म्हणतात. प्रभो, अशौचाची चिन्हे कोणती, ते किती काळ असावे, आणि कोणत्या लोकांनी पाळावे?'

श्रीकृष्ण उवाच । अपनोद्यन्त्विदं कालादिभिराशु निषेधकृत् । पिण्डाध्ययनदानादेः पुङ्गतोऽतिशयो हि तत् ॥ २,५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: 'ठराविक काळ व नियमांमुळे हे अशौच लवकर दूर होते; विशेषतः पिंडदान, वाचन आणि दान याबाबतीत हे लागू आहे.'

दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम् ॥ २,५.

सपिंड लोकांसाठी मृत्यूमुळे अशौच दहा दिवस असते; आणि शुद्धतेची इच्छा असणाऱ्यांसाठी जन्मावेळीही तेच नियम आहेत.

जन्मन्येकोदकानान्तुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते । शावस्य शेषाच्छुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः ॥ २,५.

एकाच पाण्यावर नाते असणाऱ्यांना जन्मावेळी तीन रात्रींनंतर शुद्धता मिळते; मृत्यूच्या वेळी उरलेल्या लोकांना, पाणी देणाऱ्यांना तीन दिवसांनी शुद्धता मिळते.

आदन्तजननत्सद्य आ चौलान्नैशिकी स्मृता । त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् ॥ २,५.

दात असलेल्या मुलाच्या जन्मावेळी किंवा चूडाकर्मानंतर एक रात्र अशौच असते; व्रतधारींसाठी तीन रात्री, आणि इतरांसाठी दहा रात्री अशौच असते.

आशौचं ते समाख्यातं संक्षेपात्प्रकृतं ब्रुवे । जलं त्रिदिवमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृन्मये ॥ २,५.

मी संक्षिप्तपणे अशौचाचे मुख्य नियम सांगितले. पाणी मोकळ्या आकाशाखाली ठेवावे, आणि दूध मातीच्या भांड्यात ठेवावे.