गरुडपुराणम्

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

दोरा तोडणे, अश्रू ढाळणे किंवा कठोर तप करून — या कोणत्याही प्रकारे प्रेत वाहणाऱ्याची शुद्धी होते.

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् । निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत्

मृताच्या पाण्याचा विधी केल्यावर 'कृच्छ्र सांतपन' नावाचे प्रायश्चित्त करावे. कारण किरकोळ असेल तर लहान प्रायश्चित्त, मोठे कारण असेल तर मोठे प्रायश्चित्त करावे.

गरुड उवाच । कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

गरुड म्हणतो: हे स्वामी, कृच्छ्र, तप्तकृच्छ्र आणि सांतपन — या तिन्ही प्रायश्चित्तांचे स्वरूप मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

श्रीकृष्ण म्हणाले: तीन दिवस सकाळी, तीन दिवस संध्याकाळी, तीन दिवस भिक्षा मागून, आणि तीन दिवस उपवास — हे मिळून 'कृच्छ्र' प्रायश्चित्त म्हणतात.

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

दररोज एकदा गरम दूध, तूप आणि पाणी पिणे, आणि एक रात्र उपवास करणे — हे 'तप्तकृच्छ्र' प्रायश्चित्त आहे.

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । जग्ध्वा परेऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्

गायीचे मूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशा घातलेले पाणी — हे सर्व खाऊन दुसऱ्या दिवशी उपवास करणे, हे 'सांतपन' प्रायश्चित्त आहे.

मया तेऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग । तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

हे पक्ष्या, मी तुला चुकीच्या मृत्यूच्या वेळी करावयाचा विधी सांगितला. दिवा विझला की माणूस मेला असे समजावे.

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम् । दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम्

मग दहन करावे आणि तीन दिवस अपवित्रता पाळावी. दहा दिवसाचा काळ आणि मृतासाठीची खड्डी — हे सर्व प्रेतासाठी जसे करतात तसे करावे.

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक् । मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

हा विधी अशा प्रकारे करावा; मग त्या मृताला मुक्ती मिळते. पण जर चुकून जिवंत असताना हा विधी आणि दहन केले, तर—

आयाति तेन कर्तव्यं मज्जनं घृकुण्डके । जातकर्मादिसंस्काराः कर्तव्याः पुनरेव तु

मग घृकुंडात स्नान करावे लागते; आणि जन्मसंस्कार व इतर सर्व संस्कार पुन्हा करावे लागतात.

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान् । वर्षे पञ्चदशे पक्षिन् द्वादशे वा गते सति

हे पक्ष्या, पंधरावे वर्ष किंवा बारा वर्ष पूर्ण झाल्यावर, पुरुषाने स्वतःच्या पत्नीशी पुन्हा विधिपूर्वक विवाह करावा.

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

जो माणूस हरवला किंवा परदेशी गेला, त्याच्या प्रतिमेचे दहन करावे. आता रजस्वला किंवा प्रसूतीमध्ये मरण पावलेल्या स्त्रीच्या मृत्यूतील विशेष ऐक.

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

जेव्हा स्त्री प्रसूतीमध्ये मरण पावते, तेव्हा यज्ञ करणारे असे करतात: एका कुंड्यात पाणी घेतात आणि त्यात पंचगव्य देखील घेतात.

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

पवित्र मंत्रांनी पाणी शुद्ध करून, वाणीने शुद्धता मिळवावी. त्यानंतर, सुरुवातीला शंभर कलशांच्या पाण्याने योग्य रीतीने स्नान करावे.

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम्

अशा प्रकारे स्नान करून, घरच्या प्रमुखाने दहन करावे. गायीच्या पंचगव्याने स्नान घालून, मृत व्यक्ती आणि रजस्वला स्त्री यांना शुद्ध करावे.

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

कापडाचा पुतळा तयार करून, नियमाप्रमाणे त्याचे दहन करावे. आता मृत व्यक्ती पंचकात मरण पावल्यास दहन कसे करावे ते सांगतो, लक्ष दे.

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

सर्वप्रथम, धनिष्ठा नक्षत्राचा अर्धा भाग धरून, रेवतीपर्यंतची ही पंचक नक्षत्रे नेहमी अशुभ मानली जातात आणि त्यांचा नेहमी टाळावा.

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु । न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत्

त्या काळात दहन करू नये; सर्व जीवांना दुःख होते, त्या वेळी पाणीही देऊ नये आणि ते नेहमी अशुभच असते.

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा । पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापोऽप्युपजायते

पंचक नक्षत्रे संपल्यावरच सर्व विधी करावेत; अन्यथा, मृताच्या मुलांना आणि नातेवाईकांनाही यातना भोगाव्या लागतात.

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च । अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

घरात आणि मृताच्या नक्षत्रात हानी होते; पण या नक्षत्रांतच दहन करणे भाग पडल्यास, ते नियमाप्रमाणे करावे.

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः । विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम्

माणसांसाठी हा विधी अग्नीत आहुती देऊन करतात; ब्राह्मणांनी मंत्रांनी आणि योग्य पद्धतीने हा विधी पार पाडावा.

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः । दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

मृतदेह जिथे ठेवला आहे, तिथे नक्षत्रमंत्रांनी अभिमंत्रित केलेले चार दुर्व्यांचे पुतळे ठेवावेत.

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह । सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम्

मग त्या पुतळ्यांसह दहन करावे; सूतक संपल्यावर मुलांनी शांतता आणि समृद्धीसाठी विधी करावेत.

पञ्चकेषु मृतो योऽसौ न सतिं लभते नरः । तिलान् गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

जो पुरुष पंचकात मरण पावतो, त्याला पुढच्या जन्मी पत्नी मिळत नाही; म्हणून त्याच्या नावाने तीळ, गायी, सोने आणि तूप द्यावे.

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम् । भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

सर्व विघ्न दूर व्हावेत म्हणून ब्राह्मणांना दान द्यावे: जेवण, चपला, छत्री, सोन्याच्या नाणी आणि वस्त्रे.

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः । मयातेऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः । संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

पापमुक्तीसाठी ब्राह्मणाला दक्षिणा द्यावी. मी पंचकाचा हा विधी आणि ऋतूनुसार, आत्म्याच्या प्रवासानुसार मृतकाचे संस्कार सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् ५ श्रीकृष्ण उवाच । एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् । अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः ॥ २,५.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मृतदेह जाळून, स्नान करून आणि तीळांनी पिंडदान केल्यावर, स्त्रिया पुढे आणि पुरुष मागून जावेत.

प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् । विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते ॥ २,५.

ते सर्वजण मृताचे नाव घेत रडत, निम्बाची पाने चावावीत; मग दगडावर उभे राहून आचमन करावे.

ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः । भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग ॥ २,५.

सर्व मुले आणि इतर नातेवाईक घरात प्रवेश करून, दहा दिवस अपवित्रतेचे पालन करावे.