गरुडपुराणम्

नारिकेलं शिरः स्थानें तुम्बं दद्याच्च तालुके । पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

डोक्याच्या जागी नारळ, तालव्याच्या ठिकाणी कुम्हडं, तोंडात पाच रत्ने आणि जिभेवर केळ्याचं फळ ठेवावं.

अन्त्रेषु नालिकं तद्याद्वालुकाङ्घ्राणे एव च । वसायां मृत्तिकां दद्याद्धरितालमनः शिलाः

आतड्यांत नळी, नाकात वाळू, मेदात माती, आणि हिरकणी व अभ्रकही ठेवावं.

पारदं रेतसः स्थाने पुरीषे पित्तलं तथा । मनः शिला तथा गात्रे तिलपक्वन्तु सन्धिषु

वीर्याच्या जागी पारद, मलाच्या ठिकाणी पितळ, अंगावर अभ्रक आणि सांध्यांमध्ये तीळाच्या पेंड्या ठेवाव्यात.

यवपिष्टं यथा मांसे मधु शोणितमेव च । केशेषु च जटाजूटं त्वचायाञ्च मृगत्वचम्

मांसासाठी ज्वारीचं पीठ, रक्तासाठी मध, केसांसाठी जटा, आणि त्वचेसाठी हरिणाची कातडी वापरावी.

कर्णयोस्तालपत्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः । नासायां शतपत्रञ्च कमलं नाभिमण्डले

कानात ताडाचं पान, स्तनांवर गुंजा बिया, नाकाच्या टोकावर शतपत्र कमळ आणि नाभीच्या भागात कमळ ठेवावं.

वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम् । घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौ पीने च त्रपुस्मृतम्

वृषणांमध्ये वांगी, लिंगावर काळी जिरं, नाभीला तूप आणि नितंबांवर टिन ठेवावं.

मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेव विलेपनम् । कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः

स्तनांवर आणि डोक्यावर मोती, अंगाला कुंकवाचं लेप, आणि कर्पूर, अगर आणि सुगंधी फुलांच्या माळा वापराव्यात.

परिधानं पट्टसूत्रंहृदये चैव विन्यसेत् । ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुर्भ्याञ्च कपर्दकम्

कपड्यासाठी रेशीम दोर, दोन्ही हातांवर समृद्धी, आणि डोळ्यांवर शंखाचं अलंकार ठेवावं.

दन्तेषु दाडिमीबीजान्यङ्गुलीषु च चम्पकम् । सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकम्

दातांसाठी डाळिंबाची बी, बोटांसाठी चंपकाचं फूल, डोळ्यांच्या कोपऱ्यांत कुंकू आणि तांबूलासह इतर नैवेद्य ठेवावं.

सर्वौषदियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदिताम् । साग्निके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यस्येत्क्रमात्

सर्व औषधी घालून पुतळा तयार करून, सांगितलेल्या पद्धतीने पूजा करावी आणि नंतर अग्नीसमवेत यज्ञपात्र योग्य क्रमाने ठेवावं.

स्त्रियः पुनन्तु म शिर इमं मे वरुणेन च । प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालग्रामशिलोदकैः

स्त्रिया आणि वरुण यांच्या सहाय्याने हे डोकं शुद्ध करावं; नंतर शाळग्रामाच्या पाण्याने मृत व्यक्तीचं शुद्धीकरण करावं.

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गौः पयस्विनी । तिला लौहं हिरण्यञ्च कर्पासं लवणं तथा

श्रीविष्णूसाठी एक सद्गुणी आणि दुधाळ गाय द्यावी, तसेच तीळ, लोखंड, सोने, कापूस आणि मीठही द्यावं.

सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् । तिलपात्रं ततो दद्यात्पददानं तथैव च

सात धान्य, माती आणि गायी — प्रत्येकी शुद्ध मानली जातात; त्यानंतर तीळाचं पात्र आणि पायांचे दान द्यावं.

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनः । प्रेतमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्यच

मृतात्म्याच्या मुक्तीसाठी वैष्णव श्राद्ध करावं; नंतर हृदयात विष्णूचं ध्यान करून मृतात्म्याची मुक्ती साधावी.

एवं पुत्तलकं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । तच्छ्रुद्धये तु संस्कर्ता पुत्रादिर्निष्कृतिं चरेत्

असा पुतळा तयार करून, विधिपूर्वक त्याचं दहन करावं; त्याच्या शुद्धीसाठी पुत्र किंवा इतर नातेवाईकांनी प्रायश्चित्त करावं.

त्रीन्कृच्छ्रान्षड्द्वादश च तथा पञ्चदशापि च । प्रायश्चित्तनिमित्तानुसारेण विप्रवत्स्मृतः

तीन, सहा, बारा आणि पंधरा — असे प्रायश्चित्त ब्राह्मणासाठी, त्याने केलेल्या अपराधानुसार सांगितली आहेत.

अशक्तौ गोहिरण्यादि प्रत्याम्नायं चरेदपि । आत्मनोऽनधिकारित्वे शुद्धिमेवं चरेद्वुन्धः

जर गायीचे दान, सोने किंवा तत्सम काही देणे शक्य नसेल, तर ठरलेली विधी करावी; आणि स्वतःला त्या योग्यतेचा अधिकार नसेल, तर अशा प्रकारे शुद्धी घ्यावी.

अशुद्धेन तु यद्दत्तमुद्दिश्याशुद्धिमेव च । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

जो अशुद्ध असताना काही दान देतो, किंवा शुद्धीसाठी दिले तरी ते शुद्ध नसेल, तर ते सर्व निष्फळ ठरते; ते मधेच नाहीसे होते.

शुद्धिं सम्पाद्य कर्तव्यं दहनाद्यौर्ध्वदेहिकम् । अकृत्वा निष्कृतिं यस्तु कुरुते दहनादिकम्

शुद्धी मिळवल्यावरच दहन व इतर मृत्यूनंतरचे विधी करावेत; परंतु प्रायश्चित्त न करता हे विधी केले, तर त्याचा काहीही उपयोग होत नाही.

मतिपूर्वममत्या च क्रमात्तनिष्कृतिं शृणु । कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कथाम्

संकल्पपूर्वक आणि संकल्प न करता, क्रमाने करावयाच्या प्रायश्चित्ताची माहिती ऐक. अग्नी प्रज्वलन, पाणी अर्पण, स्नान, स्पर्श, वाहून नेणे आणि कथा वाचन — हे सर्व केल्यावर प्रायश्चित्त करावे.

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

दोरा तोडणे, अश्रू ढाळणे किंवा कठोर तप करून — या कोणत्याही प्रकारे प्रेत वाहणाऱ्याची शुद्धी होते.

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् । निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत्

मृताच्या पाण्याचा विधी केल्यावर 'कृच्छ्र सांतपन' नावाचे प्रायश्चित्त करावे. कारण किरकोळ असेल तर लहान प्रायश्चित्त, मोठे कारण असेल तर मोठे प्रायश्चित्त करावे.

गरुड उवाच । कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

गरुड म्हणतो: हे स्वामी, कृच्छ्र, तप्तकृच्छ्र आणि सांतपन — या तिन्ही प्रायश्चित्तांचे स्वरूप मला सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

श्रीकृष्ण म्हणाले: तीन दिवस सकाळी, तीन दिवस संध्याकाळी, तीन दिवस भिक्षा मागून, आणि तीन दिवस उपवास — हे मिळून 'कृच्छ्र' प्रायश्चित्त म्हणतात.

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

दररोज एकदा गरम दूध, तूप आणि पाणी पिणे, आणि एक रात्र उपवास करणे — हे 'तप्तकृच्छ्र' प्रायश्चित्त आहे.

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । जग्ध्वा परेऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्

गायीचे मूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशा घातलेले पाणी — हे सर्व खाऊन दुसऱ्या दिवशी उपवास करणे, हे 'सांतपन' प्रायश्चित्त आहे.

मया तेऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग । तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

हे पक्ष्या, मी तुला चुकीच्या मृत्यूच्या वेळी करावयाचा विधी सांगितला. दिवा विझला की माणूस मेला असे समजावे.

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम् । दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम्

मग दहन करावे आणि तीन दिवस अपवित्रता पाळावी. दहा दिवसाचा काळ आणि मृतासाठीची खड्डी — हे सर्व प्रेतासाठी जसे करतात तसे करावे.

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक् । मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

हा विधी अशा प्रकारे करावा; मग त्या मृताला मुक्ती मिळते. पण जर चुकून जिवंत असताना हा विधी आणि दहन केले, तर—