गरुडपुराणम्

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

चांडाळ स्त्रीपर्यंत मर्यादा ठेवून, ब्राह्मण स्त्रिया, गर्भवती आणि लहान मुली वगळता, सर्वांसाठी एकच नियम आहे.

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

हे पक्षी, मी अगोदरच दहनाची सर्वसाधारण पद्धत सांगितली आहे. तुला त्यातले काही विशेष तपशील ऐकायचे आहेत का?

गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

गरुड म्हणाला: जर मालक दूर असताना मरण पावला आणि त्याच्या हाडांचा नाश झाला असेल, तर त्याचे दहन कसे करावे? हे जगाच्या अधिपती, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर दूर असताना मरण पावलेल्या माणसाची हाडे मिळाली नाहीत, तर त्यांच्या पुढील प्रवासाची व ठिकाणाची योग्य पद्धत मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

हे तार्क्ष्य, पतीच्या अकाली मृत्यूबद्दलचे अत्यंत गुप्त ज्ञान ऐक. ज्यांचा मृत्यू पडून, दंशाने किंवा इतर आघाताने होतो, त्यांच्याबद्दल मी सांगतो.

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

ज्यांचा मृत्यू गळा दाबल्याने, चोचीने जखमी होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, साथीचा रोग किंवा स्वतःच्या हाताने होतो—

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

पडून, गळफास लावून, पाण्यात बुडून, साप किंवा वाघाच्या हल्ल्याने, शिंग असलेल्या जनावरांनी, आपत्तीने किंवा दूषित पाण्याने मरण पावलेल्यांची स्थिती ऐक.

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

ब्राह्मण, वन्य प्राणी, झाडावरून किंवा विजेने पडून, नख, लोखंड, डोंगरावरून पडून, भिंत कोसळून किंवा भृगु ऋषीमुळे मरण पावलेल्यांचीही हीच स्थिती आहे.

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

जे वाळवंटात, आकाशात, चोर किंवा अस्पृश्य यांच्या हातून, किंवा पाणी नेणारे, कुत्रा सांभाळणारे, शूद्र, धोपट्यादी लोकांनी अलंकृत केलेले मरण पावतात—

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः । शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

जे वरच्या किंवा खालच्या बाजूने उरलेले अन्न खाऊन, शस्त्राने, किंवा गाढव किंवा घोड्याच्या स्पर्शाने मरण पावतात—

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना । तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

हे सर्व मृत्यू अकाली समजावे. असे जे विधीविना मरतात, ते नरकात दुःख भोगून प्रेतरूपात फिरत राहतात.

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् । न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्

त्यांच्यासाठी दहन, सूतक, पाणी अर्पण, मृतानंतरचे विधी किंवा इतर कोणतेही कर्म करू नये.

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

त्यांच्यासाठी पिंडदान करु नये; अज्ञानाने केले तरी ते त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाही—ते सर्व हवेतच नष्ट होते.

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः । नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

म्हणून, त्यांच्या मुलांनी, नातवंडांनी आणि आप्तांनी, त्यांच्या कल्याणासाठी आणि लोकनिंदा टाळण्यासाठी, नारायणबळी करावा.

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः । कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

यम म्हणाले की, त्यांच्या शुद्धतेसाठी हीच एकमेव पद्धत आहे; नारायणबळी केल्यावरच ते मृतानंतरच्या विधीस पात्र होतात.

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा । नारायणबलिं सम्यक्तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्

हेच कर्म त्यांना शुद्ध करणारे आहे, दुसरे काही नाही. नारायणबळी योग्य तीर्थस्थळी नीट करावा.

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः । पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

कृष्णमूर्तीसमोर, ब्राह्मणांनी, मृत व्यक्तीच्या शुद्धीसाठी, पुराण आणि वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांनी आधी तर्पण करावे.

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

सर्व औषधी वनस्पती आणि अक्षता मिसळून, विष्णूला उद्देशून, पुरुषसूक्त किंवा इतर वैष्णव मंत्रांनी तर्पण करावे.

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणेकडे तोंड करून, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या, अनादी आणि अनंत असलेल्या विष्णूचे स्मरण करत, प्रेताला अर्पण करावे.

अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव । तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः

हे कमलनयन, अखंड, मृतांना मुक्ती देणारा, तर्पणाच्या शेवटी तू सर्व वासना आणि मत्सर सोड.

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु

इंद्रिये आणि मन जिंकून, शुद्ध राहून, धर्मात मन लावून, तिथे भक्तीने अकरा श्राद्ध विधी करावेत.

सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः

सर्व कर्मे एकाग्रतेने करताना, पाणी, तांदूळ, जव, गहू आणि प्रियंगू हे अर्पण करावेत.

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत् । दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम्

शुभ शिजवलेले अन्न, मुद्रिका, छत्री आणि पागोटे द्यावे; सर्व आवश्यक वस्तू, दूध आणि मध मिसळून द्याव्यात.

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् । द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम्

कापड आणि पादत्राणे यांसह आठ प्रकारच्या वस्तू द्याव्यात; सर्व पापांपासून मुक्तीसाठी सर्व काही द्यावे आणि वाटपात फसवणूक करू नये.

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् । दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

पिंड जमिनीवर ठेवून, त्यावर गंध, फुले आणि अक्षता घालून, सर्व काही वेदशास्त्रानुसार ब्राह्मणांना द्यावे.

शङ्खे खड्गेऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक् । ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः

शंख, तलवार किंवा तांब्याच्या पातेल्यात, ध्यान आणि एकाग्रतेने, गुडघ्यावर बसून तर्पण स्वतंत्रपणे करावे.

ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः

ऋचांनी वेगवेगळ्या प्रकारे अर्घ्य द्यावे; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम आणि मृत व्यक्ती — हे पाच जण आहेत.

पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः । वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च

नंतर, वेगळ्या कलशात पाच रत्नांनी सजवून, वस्त्रे, यज्ञोपवीत, वेगळे मूग आणि पादत्राणे ठेवावीत.

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक्

देवतांसाठी पाच श्राद्ध विधी नियमानुसार करावेत; नंतर प्रत्येक पिंडावर वेगळे पाणी ओतावे.