गरुडपुराणम्

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम् । चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत्

आधी पतीला वंदन करून, तिने चितेवर चढावं; पण अज्ञानामुळे खाली पडली, तर तिने प्रजापत्य व्रत करावं.

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

माणसाच्या अंगावर जितके केस असतात, तितकी — म्हणजे तीस कोटी वर्षं — पतीच्या मागे गेलेली पत्नी स्वर्गात राहते.

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् । तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

जसा साप पकडणारा सापाला बळाने बिलातून ओढतो, तशी ती स्त्री पतीला उचलते आणि त्याच्यासोबत आनंद उपभोगते.

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः । क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

ती पतीनिष्ठा स्त्री, अप्सरांनी गौरवली जाऊन, पतीसोबत खेळते, जोपर्यंत चौदा इंद्र राज्य करतात.

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः । पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

पती ब्रह्महत्यारा असो, खून करणारा असो किंवा मित्रद्रोही असो, तरी त्याच्या मागे गेलेली विधवा त्याला पवित्र करते.

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् । सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

पतीच्या मृत्यूनंतर, अरुंधतीसारखा आचार करून, जी स्त्री जळत्या चितेवर चढते, ती स्वर्गात सन्मान मिळवते.

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् । तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

पती अग्नीत असताना, जर पत्नी स्वतःला जाळत नाही, तर ती कोणत्याही प्रकारे स्त्रीदेहातून मुक्त होत नाही.

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

पतीच्या मागे गेलेली स्त्री, आईच्या, वडिलांच्या आणि सासरच्या — अशा तिन्ही कुलांना पावन करते.

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

दुःख, संकट, आनंद, हर्ष किंवा पती दूर असताना, जी स्त्री क्षीण आणि मलिन होते, आणि पती मेला की मरण पावते, तीच खरी पतीव्रता आहे.

पृथक्चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति । क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

स्वतःच्या वेगळ्या चितेवर चढून, ती प्रियकराकडे जाऊ शकत नाही; पण क्षत्रिय आणि इतर समजातील स्त्रिया येथेही चितेवर चढू शकतात.

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

चांडाळ स्त्रीपर्यंत मर्यादा ठेवून, ब्राह्मण स्त्रिया, गर्भवती आणि लहान मुली वगळता, सर्वांसाठी एकच नियम आहे.

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

हे पक्षी, मी अगोदरच दहनाची सर्वसाधारण पद्धत सांगितली आहे. तुला त्यातले काही विशेष तपशील ऐकायचे आहेत का?

गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

गरुड म्हणाला: जर मालक दूर असताना मरण पावला आणि त्याच्या हाडांचा नाश झाला असेल, तर त्याचे दहन कसे करावे? हे जगाच्या अधिपती, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर दूर असताना मरण पावलेल्या माणसाची हाडे मिळाली नाहीत, तर त्यांच्या पुढील प्रवासाची व ठिकाणाची योग्य पद्धत मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

हे तार्क्ष्य, पतीच्या अकाली मृत्यूबद्दलचे अत्यंत गुप्त ज्ञान ऐक. ज्यांचा मृत्यू पडून, दंशाने किंवा इतर आघाताने होतो, त्यांच्याबद्दल मी सांगतो.

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

ज्यांचा मृत्यू गळा दाबल्याने, चोचीने जखमी होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, साथीचा रोग किंवा स्वतःच्या हाताने होतो—

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

पडून, गळफास लावून, पाण्यात बुडून, साप किंवा वाघाच्या हल्ल्याने, शिंग असलेल्या जनावरांनी, आपत्तीने किंवा दूषित पाण्याने मरण पावलेल्यांची स्थिती ऐक.

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

ब्राह्मण, वन्य प्राणी, झाडावरून किंवा विजेने पडून, नख, लोखंड, डोंगरावरून पडून, भिंत कोसळून किंवा भृगु ऋषीमुळे मरण पावलेल्यांचीही हीच स्थिती आहे.

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

जे वाळवंटात, आकाशात, चोर किंवा अस्पृश्य यांच्या हातून, किंवा पाणी नेणारे, कुत्रा सांभाळणारे, शूद्र, धोपट्यादी लोकांनी अलंकृत केलेले मरण पावतात—

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः । शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

जे वरच्या किंवा खालच्या बाजूने उरलेले अन्न खाऊन, शस्त्राने, किंवा गाढव किंवा घोड्याच्या स्पर्शाने मरण पावतात—

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना । तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

हे सर्व मृत्यू अकाली समजावे. असे जे विधीविना मरतात, ते नरकात दुःख भोगून प्रेतरूपात फिरत राहतात.

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् । न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्

त्यांच्यासाठी दहन, सूतक, पाणी अर्पण, मृतानंतरचे विधी किंवा इतर कोणतेही कर्म करू नये.

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

त्यांच्यासाठी पिंडदान करु नये; अज्ञानाने केले तरी ते त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाही—ते सर्व हवेतच नष्ट होते.

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः । नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

म्हणून, त्यांच्या मुलांनी, नातवंडांनी आणि आप्तांनी, त्यांच्या कल्याणासाठी आणि लोकनिंदा टाळण्यासाठी, नारायणबळी करावा.

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः । कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

यम म्हणाले की, त्यांच्या शुद्धतेसाठी हीच एकमेव पद्धत आहे; नारायणबळी केल्यावरच ते मृतानंतरच्या विधीस पात्र होतात.

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा । नारायणबलिं सम्यक्तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्

हेच कर्म त्यांना शुद्ध करणारे आहे, दुसरे काही नाही. नारायणबळी योग्य तीर्थस्थळी नीट करावा.

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः । पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

कृष्णमूर्तीसमोर, ब्राह्मणांनी, मृत व्यक्तीच्या शुद्धीसाठी, पुराण आणि वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांनी आधी तर्पण करावे.

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

सर्व औषधी वनस्पती आणि अक्षता मिसळून, विष्णूला उद्देशून, पुरुषसूक्त किंवा इतर वैष्णव मंत्रांनी तर्पण करावे.

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणेकडे तोंड करून, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या, अनादी आणि अनंत असलेल्या विष्णूचे स्मरण करत, प्रेताला अर्पण करावे.