गरुडपुराणम्

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम् । श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः

दहनासाठी जलाञ्जली दिल्यावर, रडू नये; कारण नातेवाईकांनी ओघळवलेलं अश्रू आणि कफ, प्रेताला अनिच्छेने भोगावं लागतं.

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः । ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

म्हणून रडू नये; आपल्याला जमतं तशी विधी करावी. सगळे बसल्यावर, ज्याला प्राचीन परंपरेचं ज्ञान आहे आणि जो सद्गुणी आहे, त्याने बोलावं.

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन् । मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम्

तो दुःख दूर करावा आणि संसाराच्या क्षणभंगुरतेबद्दल सांगावं — 'माणसाच्या जीवनात, केळीच्या खांबासारखं, जे दिसतं तितकं सार्थक नसतं.'

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे । पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

जो असे वागतो, तो पाण्यावरच्या फुग्यासारखा मूढ असतो; शरीर जरी पाच घटकांनी बनलेलं असलं, तरी ते शेवटी नाश पावणारच.

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना । गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

आपल्या कर्मामुळेच शरीर नष्ट होतं, मग त्यावर शोक करून काय उपयोग? पृथ्वी, समुद्र आणि देवताही शेवटी नाहीसे होतात.

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान्

मर्त्यलोक तर फेसासारखा आहे, तो नाश पावणार नाही असं कसं शक्य आहे? हे तिथे मऊ गवतावर बसलेल्या लोकांना सांगावं.

तेऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः । विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

हे ऐकून, लहान मुलांच्या पुढेमागे घराकडे परतावं, दर्भाची पानं फेकावी आणि घराच्या दाराशी ठामपणे उभं राहावं.

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम्

पाणी घेतल्यावर, अग्नी, पाणी, गोमय, गायीचं दूध, मोहरी, दुर्वा, प्रवाळ, वृषभ आणि इतर शुभ वस्तू आणाव्यात.

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः । श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

या वस्तू स्पर्श करून, हळूहळू दगडावर पाऊल ठेवावं; मग वेदविधीनुसार, अग्नी ठेवणाऱ्या गृहस्थाचं दहन करावं.

ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः । योषित्पतिव्रता या स्याद्भर्तारं यानुगच्छति

दहा वर्षांखालील मुलाचं पुरणं करावं आणि नंतर पाणी द्यावं; पण पतीला निष्ठावान पत्नी त्याच्यामागे जाते.

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम् । चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत्

आधी पतीला वंदन करून, तिने चितेवर चढावं; पण अज्ञानामुळे खाली पडली, तर तिने प्रजापत्य व्रत करावं.

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

माणसाच्या अंगावर जितके केस असतात, तितकी — म्हणजे तीस कोटी वर्षं — पतीच्या मागे गेलेली पत्नी स्वर्गात राहते.

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् । तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

जसा साप पकडणारा सापाला बळाने बिलातून ओढतो, तशी ती स्त्री पतीला उचलते आणि त्याच्यासोबत आनंद उपभोगते.

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः । क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

ती पतीनिष्ठा स्त्री, अप्सरांनी गौरवली जाऊन, पतीसोबत खेळते, जोपर्यंत चौदा इंद्र राज्य करतात.

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः । पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

पती ब्रह्महत्यारा असो, खून करणारा असो किंवा मित्रद्रोही असो, तरी त्याच्या मागे गेलेली विधवा त्याला पवित्र करते.

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् । सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

पतीच्या मृत्यूनंतर, अरुंधतीसारखा आचार करून, जी स्त्री जळत्या चितेवर चढते, ती स्वर्गात सन्मान मिळवते.

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् । तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

पती अग्नीत असताना, जर पत्नी स्वतःला जाळत नाही, तर ती कोणत्याही प्रकारे स्त्रीदेहातून मुक्त होत नाही.

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

पतीच्या मागे गेलेली स्त्री, आईच्या, वडिलांच्या आणि सासरच्या — अशा तिन्ही कुलांना पावन करते.

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

दुःख, संकट, आनंद, हर्ष किंवा पती दूर असताना, जी स्त्री क्षीण आणि मलिन होते, आणि पती मेला की मरण पावते, तीच खरी पतीव्रता आहे.

पृथक्चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति । क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

स्वतःच्या वेगळ्या चितेवर चढून, ती प्रियकराकडे जाऊ शकत नाही; पण क्षत्रिय आणि इतर समजातील स्त्रिया येथेही चितेवर चढू शकतात.

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

चांडाळ स्त्रीपर्यंत मर्यादा ठेवून, ब्राह्मण स्त्रिया, गर्भवती आणि लहान मुली वगळता, सर्वांसाठी एकच नियम आहे.

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

हे पक्षी, मी अगोदरच दहनाची सर्वसाधारण पद्धत सांगितली आहे. तुला त्यातले काही विशेष तपशील ऐकायचे आहेत का?

गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

गरुड म्हणाला: जर मालक दूर असताना मरण पावला आणि त्याच्या हाडांचा नाश झाला असेल, तर त्याचे दहन कसे करावे? हे जगाच्या अधिपती, मला ते सांगा.

श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले: जर दूर असताना मरण पावलेल्या माणसाची हाडे मिळाली नाहीत, तर त्यांच्या पुढील प्रवासाची व ठिकाणाची योग्य पद्धत मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

हे तार्क्ष्य, पतीच्या अकाली मृत्यूबद्दलचे अत्यंत गुप्त ज्ञान ऐक. ज्यांचा मृत्यू पडून, दंशाने किंवा इतर आघाताने होतो, त्यांच्याबद्दल मी सांगतो.

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

ज्यांचा मृत्यू गळा दाबल्याने, चोचीने जखमी होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, साथीचा रोग किंवा स्वतःच्या हाताने होतो—

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

पडून, गळफास लावून, पाण्यात बुडून, साप किंवा वाघाच्या हल्ल्याने, शिंग असलेल्या जनावरांनी, आपत्तीने किंवा दूषित पाण्याने मरण पावलेल्यांची स्थिती ऐक.

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

ब्राह्मण, वन्य प्राणी, झाडावरून किंवा विजेने पडून, नख, लोखंड, डोंगरावरून पडून, भिंत कोसळून किंवा भृगु ऋषीमुळे मरण पावलेल्यांचीही हीच स्थिती आहे.

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

जे वाळवंटात, आकाशात, चोर किंवा अस्पृश्य यांच्या हातून, किंवा पाणी नेणारे, कुत्रा सांभाळणारे, शूद्र, धोपट्यादी लोकांनी अलंकृत केलेले मरण पावतात—